Fruta

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Jump to navigation Jump to search
Fruta
Mercà ortofruticoło

Có ła paroła fruta i se ragrupa comunemente vari tipi de fruta che se poƚe magnare, in pì alguni che no i xè propiamente fruta, cofò łe pomaçee, e no contandoghine altri come i pomadori prinsipalmente in baxe come che i se dopara in te l'alimentasion.

Ghe xé na granda varietà de albare da fruta: in tute łe rejon i se coltiva łe pomaçee (pomi e peri) e łe polpoxe (perseghi, armełini, bronbe, sarexe e àmołi); inte łe rejon a clima mediteraneo se pianta anca i agrumi (limoni, naranse e mandarini) e ła fruta in sguso (noxe, noxełe e mandołe).

I tenpi de madurasion i xè difarenti e sto fato parmete de vère polpoxe in istà, agrumi in inverno, pomacee inte łe stagion intermedie.

Doparasion e costumàri[canbia | canbia el còdaxe]

Tanta fruta, sia fresca che seca, ƚa xé dopàrada in tel comerço come magnare, magnada fresca o in marmełada e confeture o altri tipi de conserve. De frecuente, ła fruta ƚa xé anca on ingrediente par vari sorti de piati, par de pì in tei dolsi. Se fresca, in xènare, ła vien consumada finio magnare, anca se sta cuà ƚa xé on costumare comune. De fati, i esperti i conseja de consumarla senpre prima de magnare. Xé consejabiłe in pì de sostituir ła marenda del pomerijo co de ła fruta fresca. El consumo de fruta, inte i Paexi mediteranei, el xé tradisionalmente pì alto in tei confronti dei Stati pì nordeghi. Xé sientifegamente provà che ƚa fruta ƚa prevegna on gran numaro de maƚatie[1], In xenare i fruti che i riese a darne ła major cuantità de vitamina C, vitamina che ƚa juta el sistema imunidario, i xé l'anaransa e i so derivài (mandarin, mandaranso, clementina, e altri.)

Conpoxision de ła fruta[canbia | canbia el còdaxe]

Vari tipi de fruta

Ła conpoxision chìmega dei fruti dipende da ƚa sorte de fruta e ła so maturasion.

  • Acua: Pì del 80% e el 90% de ła conpoxision de na fruta ƚa xé l'acua. A cauxa de sta cusì granda persentuałe de acua e aromi, ƚa dà ƚa sensasion de esar rinfrescante.
  • Sucari: Intrà el 5% e el 18% de ła fruta ƚa xé fata da carboidrati. El contegnùo el pol variare dal 20% inte ła banana finmente al 5% inte'l mełon, inguria e fràgheƚe. Altra fruta ƚa ga na media del 10%. El contegnùo de carboidrati el poƚe variare a segonda de łe speçe e anca a segonda del momento de ła rancura. I sucari i xé de sołito el frutoxio, sacaroxio e glucoxio, façilmente dixeribiƚi e rapidamente sorbii. In te ƚa fruta garba catemo, l'amido, che ła madurasion de łe banane el ƚo trasforma in sucari senpliçi.
  • Fibra: Sirca el 2% de na fruta ƚa xé de fibre magnabiƚi. I conponenti de fibre vexetałi che podemo catare inte ła fruta i xé par de pì pectina e emiçeƚuƚoxa. Ła scorsa de ƚa fruta ƚa xé cheła có ła pì alta conçentrasion de fibre, ma anca 'ndove se poƚe catàr calche pèca de contaminanti, come insetisidi, che i xé difisiłi da cavare se no peƚando de ƚa fruta. La pectina ƚa xé on tipo de fibra inportante, che ƚa xuga on roƚo de fondamentaƚe inportansa in te ƚa fruta, parché ƚa xé cheƚa fibra che ƚa dà crocantesa (la se poƚe catare in grande cuantità in tei pomi, in tei peri e in tei armeƚini). La pectina ƚa se poƚe catare in te ƚa scorsa de ƚa fruta, cusì che ƚa sia dura.
  • Vitamine: Cofà carotene, vitamina C , vitamine del grupo B. Segondo el contegnùo de vitamine se poƚe fare do grandi grupi de fruta:
  • Pieni de vitamina C: Ponpelmo, fragoƚe e kiwi.
  • Pieni de vitamina A: i xé pieni de carotinoide: cofà armeƚini, suca, amoƚi.
  • Proteine e Grasi: conposti axotai come proteine e lipidi łe xè scarse inte ła parte comestibiłe de fruti, mentre inportanti inte i semi de alcuni de łori. Cussì el contenùo de graso varia tra ło 0,1 e lo 0,5%, mentre ła proteina ła pol essare conprexa fra 0,1 e 1,5%.

Voxe corełade[canbia | canbia el còdaxe]

Altri projeti[canbia | canbia el còdaxe]

Controło de autoritàGND (DE4043047-9
  1. Ministero della Salute