Fruta

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Va a: navigasion, serca
Mercà ortofruticoło

Có ła paroła fruta i se ragrupa comunemente vari tipi de fruti comestibiłi conprexi alcuni che nò i xè propiamente fruti, come łe pomacee, e escludendone altri come i pomodori prinsipalmente in baxe al tipo de uxo che se ne fa inte l'alimentasion.

Existe na grande varietà de alberi da fruto: in tute łe region i se coltiva łe pomacee (pomi e peri) e łe polpoxe (perseghi, armełini, bronbe, sarexe e àmołi); inte łe region a clima mediteraneo se coltiva anca i agrumi (limoni, naranse e mandarini) e ła fruta in guscio (noxe, noxełe e mandołe).

I tenpi de maturasion i xè diversi e sto fato parmete de avére polpoxe in estate, agrumi in inverno, pomacee inte łe stagion intermedie.

Uxi[canbia | canbia el còdexe]

Molta fruta, sia fresca che seca, xè dopàra comersalmente come cibo, magnà fresca o in marmełada e confeture o altri tipi de conserve. Speso ła fruta xè anca un ingrediente par vari piati, specialmente i dolsi. Se fresca, in xenere, ła vien magnà a fine pasto, anca se questa xè pì che altro soło un'abitudine comun. Infati, i esperti i consija de consumarla senpre prima dei pasti. Xè consijabiłe inoltre sostituire ła merenda pomeridiana có de ła fruta fresca. El consumo de fruta, inte i Paexi mediteranei, xè tradisionalmente pì alto rispeto ai Paexi pì nordisi. Ghè xè da dire parò che 'l consumo de tałe alimento nò'l xè mai abastansa, e sarìa bona norma abondare, variando quotidianamente, a vantagio de ła nostra sałude. Infati, xè provà sientificamente che 'n abondante consumo de fruta (e verdura) fresca, riduca notevolmente l'insorxare de numeroxe małatie. In xenare i fruti che i riese a fornire ła magior quantità de vitamina C i xè l'aransa e i so derivài (mandarin, mandaranso, clementina, evc.)

Conpoxision de ła fruta[canbia | canbia el còdexe]

Vari tipi de fruta

Ła conpoxision chìmega dei fruti dipende dal tipo de fruta e ła so maturasion.

  • aqua: Pì del 80% e el 90% de ła conpoxision del fruto xè l'aqua. A cauxa de questa elevata persentuałe de aqua e aromi de so conpoxision, el fruto xè molto rinfrescante.
  • Xucheri: Tra 'l 5% e el 18% de ła fruta xè costituìa da carboidrati. El contenùo 'l pol variare dal 20% inte ła banana fino al 5% inte'l mełone, anguria e fragołe. Altri frutii gà na media de 10%. El contenùo de carboidrati 'l pol variare a seconda de łe specie e anca a seconda del momento de ła racolta. I xucheri i xè de sołito frutoxio, sacaroxio e glucoxio, el xucaro, fasilmente digeribiłe e rapidamente asorbìo. Inte'l fruto aserbo catemo, amido, in particołare inte ła maturasion de łe banane se trasforma in xucari senplisi.
  • Fibra: Sirca el 2% del fruto xè de fibre alimentari. I conponenti de fibre vexetałi che podemo catare inte ła fruta i xè prevałentemente pectina e emiceluloxa. Ła busa del fruto xè queła có ła pì alta consentrasion de fibre, ma anca 'ndove se pol catàr calche tracia de contaminanti, quałi insetisidi, che i xè difisiłi da rimovare se nò có ła pełatura del fruto. Łe fibre solubiłi come ła pectina gelificante o ła forma de miscele de aqua viscoxo. Ła viscoxità dipende dal fruto da cui provien e 'l grado de maturasion. Pectine partanto łe svolxe un ruoło inportante inte ła consistensa del fruto.
  • Vitamine: Come carotene, vitamina C , vitamine del grupo B. Secondo el contenùo de vitamine i pol fare do grandi grupi de fruta:

Rico de vitamina C, contenenti 50 mg/100. Sti agrumi i xè anca mełoni, fragołe e kiwi. Rico de vitamina A: i xè richi de carotenoidi, come albicoche, pesche e suxine. Sałi minerałi: come verdura, fruta i xè richi de potasio, magnexio, fero e calso. I minerałi i xè senpre inportanti, ma soratuto durante ła cresita par osificasion. El minerałe de potasio pì inportante. Quełi che i xè pì richi de potasio i xè ła fruta de pietra come l'albicoca, sarexe, prugna, pesca, evc.

  • Proteine e Grasi: conposti axotai come proteine e lipidi łe xè scarse inte ła parte comestibiłe de fruti, mentre inportanti inte i semi de alcuni de łori. Cussì el contenùo de graso varia tra ło 0,1 e lo 0,5%, mentre ła proteina ła pol essare conprexa fra 0,1 e 1,5%.

Voxe corełade[canbia | canbia el còdexe]

Altri projeti[canbia | canbia el còdexe]