Disionario pułitego e sociałe

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Jump to navigation Jump to search
Voxe da controłare
Sta voxe o sesion de pułitega ła xè ritegnua da controłare
Partesipa a ła discusion e/o corexi ła pajina.
Spesifegare ła data: {{C|modivo|argomento|mexe ano}}
Voxe da controłare

Indice

A[canbia | canbia el còdexe]

  • acordo de lexixlatura: acordo de cołaborasion tra do o pì partii o movimenti par tuto el periodo che i sta en carega le do Camare;
  • ała: indega, n'tel senso pułitego, on grupo, na ideołoxia, na tendensa, drento on Partio
  • alternativa de goerno: Ver na selta tra do partii o coałision par el Goerno del paexe;
  • anticlericałixmo: termine che identifega il movimento che se diciara contrario a l'invadensa dei eclexiastisi n'te ła vida de ło Stato e n'tel costumo;
  • antifasixmo: atejamento pułitego e morałe de schifasion e de no poer vedare el fasixmo;
  • area democratega: indega l'area ełetorałe e parlamentare de łe forse che łe crede n'te ła democrasia come modo e come sistema;
  • area extraparlamentare: partii pułitisi o organixasion sensa na raprexentansa in parlamento, par selta o par insufisensa de ełetori;
  • aree deprese: rejon che par varie raxon łe xé restae fora dal normałe viajo de el svłiupo economego;
  • anarchia: forma de goerno de on Stato andove l'ordine sociałe xé fondà so l'autonomia e so ła libartà
  • autarchia: idea de autosufisensa pułitega e economega;
  • autoritarixmo: forma de goerno dominà dal podere de on omo forte che ga drento de eło tuti i poderi

B[canbia | canbia el còdexe]

  • bałanso: conto consuntivo e preventivo de łe spexe e de łe entrae de el Stato, che ogni ano el Goerno ghe dà a l'aprovasion del Parlamento;
  • borghexia: una de łe clasi sociałi andove njien tipicamente sudivixa ła società capitałista, segondo algune scołe de pensiero economeghe osidentałi, in particołare el Marxismo. El termine deriva da borgo;

C[canbia | canbia el còdexe]

  • camara dei deputati: La Camara dei deputati (a olte ciamada semplisemente Camara) xé uno de łe do rame che łe fa el Parlamento de ła Republica Itałiana. Ła xé fata, come ridomandà da ła Costitusion, da 630 deputati e ła so carega ła xé, a diferensa de queła da senatore, sempre ełetiva e ga ła durada sinquenałe, salvo el caxo de xgełamento antisipà de łe camare;
  • capitałixmo: sistema economico fondà so ła proprietà privada dei mexi de produsion;
  • cartixmo: movimento politico-sociale, britanico, quaxi tuto de omani de ła "working-class". L'eredità del cartixmo ła se cata n'tel movimento sociałista;
  • casa par el mexojorno: organixmo del Goerno itałian de intervento xontivoo n'te łe aree deprese (Meridione e ixołe)
  • censura: impedimento a anime, asociasion, partii e mexi de informasion de divulgar informasion e dare opinion contrarie a łe opinion del podere executivo;
  • CENTO: (Tratato del'Organixasion Sentroorientałe). Acordo firmà el 21 de agosto del 1959 tra el Pakistan, ła Persia, ła Turchia e el Regno Unito, motivà da ła nesesità de fare on mecanixmo de difexa contro l'espansionixmo sovietico al momento andove l'Iraq, dopo a ła rivołusion del 1958, xé ndà fora dal Pato de Baghdad, rompendoło;
  • ceto medio: leteralmente ła categoria de anime che no apartien né a ła fasa dei poareti né a cheła dei richi;
  • circoscrision ełetorałe: aree andove łe połe esare divixe łe rejon de Itałia ai fini de łe elesioni dei deputati e senadori che i ndarà a far parte de ła Camara dei deputati e del Senado deła Republica. Par l'elesion dei membri del Senado, ogni circoscrision se rifarise a ogni una de łe 20 rexon itałiane. N'tel caxo de ła Camara, invese, algune rejoni pì popołade łe xé separade in pì circoscrision.
  • clasixmo: concesion andove el Stato el ga da esare espresion dei intaresi e dei priviłeji de na clase, de na parte de ła società;
  • coexistensa tranquiła: indica el rispeto ambiłaterałe tra Paexi anca a rexime pułitego e sociałe difarente e co i prinsipi de l'esare contrari a ła guera come risołusion a problemateghe internasionałi;
  • cołejio ełetorałe:
  • cołoniałixmo: estension de ła sovranità de na nasion s tere e popołi fora dei so confini, tante olte par far pì fasie el goernar l'economia so łe risorse, el laoro e el marcà de st'ultimi. El termine el vołe dire anca l'insieme de convinsion d'oparae par lexitimare o promovare sto sistema, in particułare el credo che i vałori etisi e culturałi dei cołonixadori i sia superiori a chełi dei cołonixai;
  • colpo de Stato: sistema par torse el podere al de fori dei mexi democratisi e legałi scriti n'te ła costitusion;
  • COMECON: organixmo che l'Union Sovietica el ga fato in contrapoxision al MEC;
  • comun: ente locałe che xé de na provinsa e de na rejon.
  • comunismo: sistema pułitego e sociałe andove no łe existaria łe clasi sociałi e njianca ła proprietà privada;
  • concordà: tratai che ła Santa Sede redixe co altri stati; de sołito i xé dei acordi andove njien concesi alguni interventi de el Stato n'te ła jiestion de ła Ciexa, come el veto so ła nomena de vescovi o ła restrision de algune libartà de culto, in canbio de priviłeji economisi o particołari diriti par i fedełi laisi o pal clero;
  • confesionałixmo: On partio o movimento che xé s-ciavo de na xerarchia rełijioxa;
  • Contrato cołetivo acordi che i njien fati tra i datori de laoro e i sindacai par łe categorie interesae;
  • converjiense parałełe: espresion tante 'olte d'oparada par dirghe che tra dó partii o movimenti ghe połe esar de łe converjiense, pur mantegnendo na forte coerense co łe łore linee pułiteghe;
  • conservatorixmo: atejiamento reasionario oposto al progresixmo e al riformixmo
  • corporativixmo: l'insieme dei prinsipi fisai dal rexime fasista n'te ła Carta del Laoro, del 1937, che i ga regoła ła vida economica e sindacałe pal vintenio intiero;
  • cortina de fero: termine vegnuo drento n'te lenguajo comune n'te ła par dire l'ixołamento andove i Paexi comunisti de l'Eoropa orientałe i se xé sarai durante ła Guera Freda.;
  • cortina de bambù: termine vegnuo drento n'te łe costumasion comuni par dirghe a l'ixołamento andove i se ga sarà drento i Paexi comunisti legai a ła Cina
  • costitusion: Carta che dixe ła forma de el Stato, strutura, atività, caratere e regołe fondamentałi;
  • crixi de goerno: On goerno che casca;
  • cosiensa de clase.


D[canbia | canbia el còdexe]

  • darwinismo sociałe
  • decolonizzazione: I stati coloniali eoropei che d'asa le colonie.
  • democrasia: forma de goerno andove el podere xé aminiteà diretamente o raprexentantivamente da el popolo:
  • demagoxia: conportamento pulitego che traerso false promese visine ai dexideri del popolo el mira a torse a so favore o a fini puliteghi o par raxunximento/conservasion del podere.
  • destalinixasion: metodo de distrusion del mito de Stalin scuminsiada da Khruščёv al XX Congreso del PCUS svoltosi a Mosca nel 1956;
  • diplomasia
  • diresion colexale prinsipio andove el poder njien dà a on organo colejial, da on grupo de pì anime.
  • dixarmo internasionałe: campagna pal xmantelamento e la diminusion de armi n'te le potense mondiali.;
  • dixocupasion: oondision de mancansa de laoro par na persona che xé disposta a laorare. Xé la condision contraria a l'ocupasion.
  • distension: indega, dopo la morte de Stalin, la vixion de na atuasion de la guera freda.
  • ditatura: xé la parola par dirghe a na forma autoridaria de goerno andove el podere l'è in man de on solo organo;
  • dispotixmo: steso signifigà de tiranide.
  • divorsio: carta che scancea el contrato matrimoniale.
  • dotrina pułitega: tuti i prinsipi, insegnamenti e diretive de na determenada ideoloxia.
  • dotrina sociałe de la Ciexa Catołega: tuti i prinsipi, insegnamenti e diretive fate par risolvare, segondo el spirito del vanjel la question social.
  • Drita: indega n'te el schieramento pulitego, i grupi ligai a ideali conservatrisi, e reasionari in canpo sociale

E[canbia | canbia el còdexe]

  • elesion: prosedimento de decixion andove el popolo selie le persone par un encarego pulitego:
    • elesion puliteghe: elesion pal rinovo de le do rame del Parlamento Italian - Camara dei deputati e Senado de la republega.
    • elesion aministrative: elesion pal rinovo de le xonte comunali e elesion del sindago, presidenti de Provinse e Rejon e le xonte.
  • emigrasion: Fenomano sociale che porta na porsion de popolasion a spostarse dal proprio logo de orixene.
  • ente locale: Comun e Provinse.
  • equilibrio de forse: situasion andove nisun de la xente che se contende, njien pì preferio de naltro. Sto prinsipio se ga fondà la pulitega de la NATO n'tel confronto sol Patto de Varsavia.
  • esecutivo:
  • exodo da le campagne: evento che porta la xente che sta in campagna a sposarte n'te le xone pì popolade.
  • espansionixmo: tendensa de on Stato a xlongare el so teritorio e la sfera de influensa oltre el lexitimo.
  • estremixmo: colocasion pulitega che indega chi che fa parte de l'area pì radicale in on determinà scieramento pulitego.
  • EURATOM: Organixasion internasional nasua, in contenpo a la CEE al scopo de coordinar i programi de riserca dei stati membri a l'enerxia nucleare e a asicurar chel vegna d'oparà in manjiera pacifega;

S[canbia | canbia el còdexe]

  • sentrixmo: in orixine se dixea par dir ła pułitega degasperiana, uncò par dir ła pułitega moderada
  • sentro-drita: formuła de Goerno e pułitega de sołito conservatrise;
  • sentro-sanca: formuła de goerno e pułitega de sołito progresista;