Vietnam

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Va a: navigasion, serca
Sto articol el é scrit par primieròt uxando łe convension de scritura de ła GVU


Viètnam
Vietnam - Bandiera
Vietnam - Stemma
Motto: Ðộc lập, tự do, hạnh phúc[1]

LocationVietnam.png


Informasion
Nome par intiero: Republica Socialista de 'l Vièt nam
Nome ufisiałe: Cộng Hòa Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam
Łéngoa uficiałe: Léngoa vietnamexe
Cavedal: Hanoi  (3.730.000 ab. / 2004)
Polìtega
Governo: Republica socialista
Capo de stato: Nguyễn Minh Triết
Capo de governo: Nguyễn Tấn Dũng
Indipendensa: Da la Fransa, 2 de setenbre 1945
Ingreso a l'ONU: 20 de setenbre 1977
Area
Totale: 329.560 km²
Pos. nel mondo: 65°
 % delle acque: 1,27 %
Popolasion
Totałe: 82.689.518 ab.  (2004)
Pos. nel mondo: 14°
Densità: 251 ab./km²
Giografia
Continente: Axia
Fuxo oràrio: UTC +7
Economia
Vałuta: dong (VND)
Energia: 0,04  kW/ab.
Varie
TLD: .vn
Prefiso tełef.: +84
Sigla autom.: VN
Ino nasionałe: Tien Quan Ca
Festa nasionałe: 2 de setenbre

Vm-map.png

El Viètnam (vietnames: Việt Nam, [viət˨ næm˧] , Scolta[?·info]), ufisialmente la repùblica socialista de 'l Viètnam l'é en stato de 'l Axia sudoriental.
El confina a nord co ła Republica Popołare Cinexe, a ovest co 'l Laos e ła Canbògia, a est e a sud co 'l Mar Cinexe Meridionałe. A sud, par en tochet, el Vietnam el buta su 'l golfo del Siam.

Giografia[canbia | canbia sorxente]

El Viètnam el é dividest in tre region: el Tonchin a nòrd, el An Nam a mèẑ e la Cocincina a sud.

Clima[canbia | canbia sorxente]

El Viètnam el à en clima calt, co na umiđità mèdia de 84%. I monsoni i pòrta tanta acua, scuaxi sènpro piova, anca parché sta naẑion la é in pratica tuta sora a 'l mar.

El paexòt Mai Châu, te 'l nòrd-òvest de 'l Viètnam

Stòrgia[canbia | canbia sorxente]

Antighità[canbia | canbia sorxente]

A'l iniẑio (prima de 'l 1200) el Viètnam l'é de mò cuel che incoi l'é el Tonchin.

Tra 'l II secoło a.C. e 'l I secoło el Viètnam el fa tante guère contro la Cina e pì de na òlta el é concuistà e el ciapa l'indipendènẑa, ma el restà dominà da i cinexi.

Inte'l 938, 'l general Ngô Quyền el lìbera la só naẑion e 'l crèa en règno[2], che 'l à vàrie dinastie: i Ngô, i Đinh, i Lê, i Lý, i Trần e i Hồ.

Tel 1527 à tacà na guèra ẑivil e 'l Viètnam se staca in do tòchi: el nord, co la dinastia de i Mạc, e el sud ,co i Lê. Tuti e doi i règni i fa progređir la naẑion (visto che l'é tacađi anca dei contati co i europèi). I Mạc i spòsta la cavedal da Hanoi a Phú Xuân[3].

Tel 1771 taca dei dixordini te 'l sud e la dinastia Nguyễn la va in decadènẑa, così i Tây Sơn i ciapa 'l só pòsto e te 'l 1786 i se bat contro i Lê e prest i rimet insieme el Viètnam. Te 'l 1799, visto che i Tây Sơn i à problèmi intèrni (de sucesion) Nguyễn Ánh, prima scanpà in Cina, el torna co 'n exèrcito e 'l combat fin al 1802, co 'l concuista Thăng Long[4] e 'l vèn re.

Modernità[canbia | canbia sorxente]

Te 'l mèẑ de 'l XIX secoło el Viètnam el vèn concuistà da la Fransa, che la ghe cava la autonomia e 'l la fa colònia. Fin de sùbito taca le protèste e vari partiti i conbat par la indipendènẑa. Par ani pò sèguita a èserghen la guerilia in giro par la naẑion.

Te la Seconda guera mondiałe el Viètnam el vèn ocupà da i giaponexi e i comunisti de Ho Chi Minh [5] i taca a èser potènti. Sti comunisti, da 'l 1946 a 'l 1954 i conbat contro i francexi e i venẑ. El Viètnam el vèn parò spacà de nòu ten do tòchi: nòrd e sud.

Te 'l 1960 i Stati Uniđi i fa la guèra a 'l Viètnam de 'l Nòrd, anca parché l'é en paes comunista e se é in piena Guera Freda. Co la tàtica de la guerilia i comunisti i bat i americani e te 'l 1975 i ciapa Saigon, finèndo così la guèra.

Demografìa[canbia | canbia sorxente]

Religion[canbia | canbia sorxente]

Te 'l Viètnam la religion pì difuxa l'é el Budismo Mahāyāna[6], ruà graẑie a le influènẑe cinexe e de i vexini Khmer[7].

Se pòl catar de spes le dotrine tradiẑionale cinexe, tipo el Confucianèximo e 'l Taoism.
Nòva l'é la feđe te 'l Cao Đài, fondađa te 'l 1926.
Ghe n'é pò la seconda pì granda comunità catòlica de l'Axia drìo cuela de le Filipine, fata de i misionari portoghexi te 'l 1500-1600 e pì tardi de cuei franẑexi.

Te 'l Viètnam, comuncue, la religion de stato l'é par lège el ateismo.

Lengue[canbia | canbia sorxente]

El vietnamesl'é na lengua tonala. Cuà tuti i tòni de la paròla "ma".

La lengua ufiẑiala l'é el vietnames, na lengua austronexiana co 'l alfabèto latin.

Intant la dominaẑion coloniala se à difondest el franẑes. Incoi el é parlà sènpro de manco; inveẑe i đoveni é drìo a stuđiar el ingles.

Te le region intèrne, te le montagne, ghe n'é dele minoranẑe, ciamađe de i franẑexi montagnard, che parla le so lengue indìgene[8], tipo el Khmer.

Nòde[canbia | canbia sorxente]

  1. (Indipèndenẑa, libertà, contenteẑa
  2. (EN) Viet Nam News
  3. incoi Huế
  4. incoi Hanoi
  5. giutađi de i americani
  6. (EN) US Department of State
  7. te la Canbògia
  8. (EN) FAQ montagnard foundation

Varda anca[canbia | canbia sorxente]

Bibliografìa[canbia | canbia sorxente]

  • (IT) Edward Doyle, Samuel Lipsman, Scenari di Guerra, 1992. ISBN88-7133-074-9.