Erodoto

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Va a: navigasion, serca
Sto articoło el xe scrito in venesian
Testa de Erodoto

Erodoto (in greco ‘Ηρόδοτος, Herodotos; Alicarnaso, 484 a.C.Thurii, 425 a.C.) el xé stà n'istòrego greco.

El xé considerà el "pare de ła storia" in quanto, 'nte ła sóa òpera de łe Istorie, che in greco el signìfega recerca, el prova a endegar łe cauxe che łe ga portà a ła guerra infrà łe poleis unìe de ła Grecia e l'inpero persian meténdose 'nte na prospetiva istòrega, doperando ła recerca e no fidàndose miga de łe incerte opinion de quei chei vegniva prima.

I eo consìdera anca el "pare del'etnografia" grasie a łe sóe descrision dei pòpołi ciamadi bàrbari (Persiani, Egisiani, Medi e Sciti) che, anca se co parece svariada, łe mostra un pensièr verto e na granda capasità de ispesionar. Sta vertura mental e curioxità verso culture miga greche ła pol eser spiegada pensando al lógo de nàscita del' istòrego. Alicarnaso el gera, infati, na sittà greca da łe desferénte tradision e in forte contato col mondo bàrbaro. Ła stesa biografia del'istòrego ła porta el segno de sto intreso de culture.

Biografia[canbia | canbia sorxente]

Erodoto el xé nasuo 'ntel 484 a.C. 'nte na famégia aristocràtega de Alicarnaso (Axia menor), da mare greca, Dryò, e pare axiàtico, Lyxes. In połìtega nemigo, insieme al xerman Paniassi, a Ligdami II, tirano de Alicarnaso, chel governava ła sità grasie al'agiuto del "Gran Re". Paniassi, acuxà da Ligdami de averghe tolto parte a na congiura de aristocràteghi per coparlo, el xé stà meso a morte. Erodoto el xé stà, invese, bon a scapar a Samo, sità che ła partegniva a ła Lega delio-àtica, che ła gera nemiga dei persiani (457 a.C. a ocio). El xé tornà indrio in patria datorno al 455 a.C. cusì in maniera da véder Ligdami mandà via, forse anca agiutando quei chei eo ga fato. 'Ntel 454 a.C. Alicarnaso ła xé intrada 'nte ła sfera de influénsa ateniexe, deventando trabutaria de ła sità àtica.

Daspò poco ténpo el ga viaxà e vixità na granda parte del Mediteràneo oriental, in particołar manièra l'Egito indove, fasinà da quea siviltà, el xé restà per quatro méxi. Scopo dei viaxi el xé stà forse sunar i materiałi ùtiłi per scrìver ła sóa òpera (łe Istorie). Dal 447 a.C. el xé stà a Atene, indove el ga cognosùo Pericle, el poeta tràxico Sofocle, l'architeto Ippodamo de Mileto, e i sofisti Eutidemo e Protagora; 'ntel 445 a.C., el ga partesipà a łe Panatenee, 'nte łe quałi el ga łeto al pùblico la sua opera (vadagnando per sta letura diéxe tałénti).

Daspò el xé 'nda 'nte ła cołonia panelènica de Thurii (in Magna Gresia, sul posto del'antiga Sìbari), e'l gà agiutà a fondarla, datorno al 444 a.C.. Ła tradision ła vol che el ghe sia morto 'ntei ani daspò có ła Guera de ła Morea ła xé scomensada (per convension 'ntel 425 a.C.). Per el vèro no semo ancora boni a saver łógo, data e circostanse de ła sóa morte. Savémo poco de altro su ła vita del'istòrico.

Łe Istorie[canbia | canbia sorxente]

Framento de Erodoto

L'òpera "Istorie" (Ἱστορίαι, Historìai) ła xé divixa in 9 libri: sta divixion ła xé stada fata da gramàtisi lisandrini (in età ełenìstega, III sècoło a.C.).

I primi quatro libri i se divide in:

  • introdusion mitołòxica (archaiologhia)
  • logos lìdico (indove se parla del re Creso e se fa dónca riferimento a łe colonie greche che łe ghe partegniva (560 a.C.))
  • logos persian
  • logos egisio
  • logos scìtico
  • logos lìbico

El proemio:
'Ntel proemio, daspò chel gà endicà el só nome e queo de ła sità natal, Erodoto el prexénta l'òpera, mostràndoghe el scopo xeneral e'l tema:

« Sta qua ła xé l'espoxision de ła recerca de Erodoto de Alicarnaso, perché i evénti dei ómeni i no desparisa col ténpo e łe inprexe grade e maravegioxe, fate sia dai Gresi che dai Bàrbari, e no łe finisa sénsa gloria; in particołar łu el recerca per qual raxon sti qua i ga conbatui infrà łóri. »
(Erodoto, Storie, I, 1.)


El quinto libro el parla del ténpo chel va da ła rivolta iònica a ła dominasion lìdico-persiana.

I ùltemi quattro libri i parla de łe guere persiane.

L'istoria ła xé fata secondo łe manièra de contar antighe, perché ła segue i criteri de ciclisità (Ring Komposition) e asociasione perifèrega.

Ła łéngua doperada ła xé un iònico squaxi personałixà co qualche smisiamento de robe antighe e ełementi àtisi, co ogni probabiłità gałe xontae dai fiłòłoxi lisandrini (a łe quałi se tribuise el scanbio de sità de nàsita de Erodoto 'ntel proemio).