Tełescòpio

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
DAB list.svg Dezanbìgua – Se te serchi l'omònema costełasion, védarse Tełescòpio (costełasion)

Tełescòpio rifletore Zeiss-Gautier

El tełescòpio el ze un strumento che el rancura-sù ła luze o altre radiasion ełetromagnèteghe che łe provegne da un ojeto destante[1], ła consentra inte un ponto (dizesto fogo) e el ghene produze un'imàzene ingrandia.

Siben che col tèrmano "tełescòpio" se ghe denòmene sołitamente el tełescòpio òtego, oparante inte łe frecuense de ła luze vizìbiłe, i eziste tełescopi sensìbiłi anca inte łe altre frecuense del spetro ełetromagnètego.

Etimołozia[canbia | canbia el còdaxe]

El nome, derivà dal grego τηλε (tēłe) che signìfega «destante» e σκοπεῖν (skopein) o sia «vardare, védar»[2], ła ze na paroła de autore coniada dal matemàtego grego Joani Demisiani (Ἰωάννης Δημησιάνος), inte el 14 de apriłe del 1611, in onor de ła cooptasion de Gałiłeo Gałiłei inte l'Acadèmia dei Lincei[3][4][5].

Istòrego[canbia | canbia el còdaxe]

El nasimento del tełescòpio refratore el połe vegner fato derivar da Gałiłeo el cuało el ghene ga mostrà ła prima aplicasion[6][7] a Venèsia inte l'istà del 1609, inte el 25 de agosto al Consejo dei Pregadi. In realtà łe prime lenti łe zera stae costruie inte el 1607 da òteghi ołandezi che i łe ghea aplegà a strumenti rudimentari de terìbiłe podere resołutivo. Le propietà de łe lenti[8], tutavia, łe zera conoseste da tenpo e a Gałiłeo se ghe ga da reconósar el mèrito del perfesionamento e del primo dòparo astronòmego.

Descrision[canbia | canbia el còdaxe]

Le fase de vizibiłità dei tełescopi[canbia | canbia el còdaxe]

L'atmosfera terestre ła asorbise granda parte de łe radiasion ełetromagnèteghe che łe provegne dal spàsio, co l'inportante ecesion de ła luze vedìbiłe e de łe onde ràdio. Par sta razon l'oservasion da tera ła ze limitada al dòparo dei tełescopi òteghi e dei radiotełescopi. I primi i ze piasai preferibilmente in lioghi alti o izołai (montagne, dezerti, etc.), in magnera da sbasar l'influensa de ła turbołensa atmosfèrega e de l'incuinamento luminozo.

Par l'oservasion inte łe restanti bande del spetro ełetromagnètego asorbie da l'atmosfera (microonde, infraroso, ultraviołeto, raji X, raji gama), i vien doparai par el pì tełescopi orbitałi ponesti in bałoni aerostàteghi in alta cuota.

Sensori[canbia | canbia el còdaxe]

Inisialmente el sensore doparà inte i tełescopi el zera l'òcio uman. De sevente ła lastra fotogràfega ła ghea tolto el so posto, e ła ze sta introduzesto el spetrògrafo, permetindo de ver informasion sul spetro de na fonte. De sevente vàrie zenerasion de sensori ełetròneghi cofà i CCD de senpre pì granda sensibiłità e resołusion i ze vegnesti desviłupai.

I tełescopi moderni i ga vari strumenti par vàrie situasion: càmare par imàzeni, co vària resposta spetrałe. Spetrògrafi par vàrie longhese de onda. Połarìmetri, che i połe determenar ła diresion de ła luze połarizada, etc.

Tełescopi òteghi[canbia | canbia el còdaxe]

Search ballonicon2.svg Par savèrghene de pì, vardarse ła voxe Tełescòpio òtego.


I tełescopi òteghi i se divide prinsipalmente in du clase in baze al tipo de ełementi òteghi doparai:

Ghe ze parò un mùcio de schemi òteghi smisiae (denomenai sistemi catadiòtreghi) che, sibè che i dòpara cofà ełemento prinsipałe un spècio primàrio e che par tal motivasion i forma parte dei tełescopi refletori, i ga ełementi coretivi co lenti.

Le verture par sora al metro i ze de domìnio incontrastà dei tełescopi refletori. Oltre na serta dimension de facto łe lenti łe ze cusita tanto costoze e pezanti che tecnegamente łe ze inpusìbiłi da doparar e economegamente insostegnìbiłi.

Tełescòpio sołare[canbia | canbia el còdaxe]

Search ballonicon2.svg Par savèrghene de pì, vardarse ła voxe Tełescòpio sołare.


El tełescòpio sołare el ze projetà par el stùdio del Sole, de sòlito a longhesa de onda vedìbiłe. El vien doparà de dì e par evitare che ła granda cuantità de luze el ło sorascàldee, el vien fazesto in vodo o in èlio. Defarentemente dei tełescopi òteghi i ga na mejo distansa focałe, un spècio pì picenin par evitare ła difrasion de l'imàzene e de frecuente łe ze fisae a ła baze de ła strutura, mentre un eliòstato el diresiona ła luze verso de sti cuà.

Radiotełescopi[canbia | canbia el còdaxe]

Search ballonicon2.svg Par savèrghene de pì, vardarse ła voxe Radioastronomia.


I radiotełescopi i ze antene ràdio che, conpagno dei speci dei tełescopi che i lavora in òtego, i focałiza ła radiasion anplifegàndoła inte el fogo zeomètrego de l'antena (andove che el ze ponesto el detector) che el rancura-sù el segnale ràdio. Le antene łe ze de łe volte costituie da na grèa de fili condutori, łe cuałe verture łe ze pì picenine de ła longhesa de onda oservada.

I radiotełescopi i lavora su łe frecuense ràdio dei ojeti celesti col vantajo de no dependere da łe condision meteorołòzeghe e gnanca da l'alternansa dì-note.

Tełescopi gama e raji X[canbia | canbia el còdaxe]

Search ballonicon2.svg Par savèrghene de pì, vardarse łe voxe Astronomia a raji X e Tełescòpio Wolter.

I tełescopi par raji X e raji gama i ga altri problemi, prinsipalmente derivanti dal fato che sti raji i połe traersare el metało e el vero. I dòpara zeneralmente dei speci co forma de aneło, mesi cuazi parałeli al faso de luze insidente, che ła vien refletesta de pochi gradi: sta caraterìstega ła definise na defarente cualità costrutiva e tècnega del tełescòpio. I speci i ze zeneralmente na sesion de paràboła rodeada.

Tełescòpio Čerenkov[canbia | canbia el còdaxe]

El tełescòpio Čerenkov el reveła ła particułare radiasion (Radiasion Čerenkov) emetesta da partezełe gama che łe traersa l'atmosfera.

Notasion[canbia | canbia el còdaxe]

  1. Company Houghton Mifflin Harcourt Publishing, The American Heritage Dictionary entry: TELESCOPEahdictionary.com.
  2. «telescopio», «tele-», y «-scopio», Diccionario de la lengua española (vigésima segunda edición), Real Academia Española, 2001.
  3. Dava Sobel, La figlia di Galileo. Una storia di scienza, fede e amore, B.U.R.Biblioteca Universale Rizzoli, 2012, (p. 45)
  4. Sobel (2000, p.43), Drake (1978, p.196)
  5. Rosen, Edward, The Naming of the Telescope (1947)
  6. NASA – Telescope Historynasa.gov.
  7. Aleck Loker, Profiles in Colonial History, Aleck Loker, 20 November 2017.
  8. Acta Eruditorum, Leipzig, 1742, p. 33.

Altri projeti[canbia | canbia el còdaxe]

Linganbi foresti[canbia | canbia el còdaxe]


Controło de autoritàNDL (ENJA00560817
Traesto fora da Wikipèdia - L'ençiclopedia łìbara e cołaboradiva in łéngua Vèneta "https://vec.wikipedia.org/w/index.php?title=Tełescòpio&oldid=1085357"