Aqua

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Jump to navigation Jump to search
Sto articoło el xe scrito in vixentin
Aqua

L'aqua (dita anca łensa o agua), en condision de tenperadura e presiòn standard, ła xe un liquido sensa cołor, sensa saor e sensa odor, co un punto de fuxion a 0 °C e un punto de ebołision a 100 °C. Ła só mołecoła ła xe formà da un àtomo de osìjeno dove che xe łigai dò atomi de idrògeno; ła sò formuła chimega ła xe quindi H2O

Al stao sołido ła xe ciama giaso e ła ghe someja al véro. Al só stao gasoxo invese ła xe nota cofà vapor aqueo o pì senpliçemente come vapor.

Al de sora de çerti vałori de tenperadura e presión (ciamài crìteghi), che par l'aqua i xe 647 K e 22,064 × 106 pascal, l'aqua ła va drento un stao dito supercritego, ndo' che i agregai de aqua al stao simil-liquido i fluise en na faxe de simil-vapór.

Se trova en gran parte del universo, come 'nte ła Łuna e en altri pianedi. Su ła Tera l'aqua coerxe el 70,8% de ła superfise de'l pianeda.

Raprexentasion de ła mołecoła d'aqua co' indicasion de łe dimension

El vołúm de aqua prexente 'nte ła Tera el xe stimà en 1 360 000 000 km³; de sti qua:

  • 1 320 000 000 km³ xe acque marine (en magioransa oceano).
  • 25 000 000 km³ xe 'ntei giasiari e ne łe całote połari.
  • 13 000 000 km³ xe nel soło, ne łe falde aquìfere.
  • 250 000 km³ xe aque dolçi nei łaghi, nei mari interni e nei fiumi.
  • 13 000 km³ xe vapór aqueo nel'atmosfera.

Etimołoxia[canbia | canbia el còdexe]

El termine "aqua" 'l gà orixine da'l latin aqua che vien ricondòto a na radixe indoeuropea ak- co 'l signifigà de piegar (che xe prexente 'nte 'l sanscrito ak-na, piegà, cofà anca in altre łengue)[1], talvolta co un scanbio de soni fra c, p e f (cfr. el sanscrito ap e el zendo afs, l'itita akwanzi "łori i beve," e 'l lituan uppe "on fiume").

Fìxica e chìmega del'aqua[canbia | canbia el còdexe]

Łe prime scoerte sientifighe[canbia | canbia el còdexe]

Ła convinsion che l'aqua fuse 'n ełemènto primixenio e indivixibiłe se ga protato fin 'nte i ultemi dexeni de'l XVIII secoło, cuando i siensiài Antoine Lavoisier e Henry Cavendish i ga descoerto che sta sostansa ła xe formà in realtà da do costituènti: idroxeno e osìgeno. 'Nte 'l 1742, Anders Celsius el ga definìo ła scała de tenperatura che porta 'l so nome, ponendo el ponto de fuxion del'aqua (a ła normałe presion atmosferega) a 0 gradi e 'l ponto de ebołision a 100 gradi[2]. Ła prima sconpoxision del'aqua in idroxeno e osìgeno (i so conponènti ełementari) ze stà exeguìa 'nte 'l 1800 da'l chimego inglexe William Nicholson, tramide el proceso de eletrołisi del'aqua.[3] L'aqua xe infati parsialmènte disocià in ioni H+ e OH-, che i migra verso i do połi de ła sela eletrołitiga, 'ndove che se verifega łe seguènti reasion:

anodo (+): 4 OH- → O2 + 2 H2O + 4 e-
catodo (−): 2 H+ + 2 e → H2

l'osìgeno e l'idroxeno i xe produzesti soto forma de bołe gasoxe su ła superfise de i eletrodi, da ndo' che i pol esar rancurài. Gilbert Newton Lewis el gà ixołà el primo canpion de pura aqua pexante ('ndove l'idroxeno xe sostituìo da'l deuterio, só ixotopo) inte 'l 1933.[4]

Na controversia scientifega xe nada a ła fin de i ani sesanta a propoxito del'existensa de na forma połimerega del'aqua (ła połiaqua). Xe ora mai condivixa l'opinion che tałe połiaqua nó ła exista. [5][6][7] 'Nte 'l 2007 grasie al'uxo de superconputer e a ła mecanega cuantistiga xe stà sviłupà un modèło numerego del'aqua che a partir da i prinsipi de ła mecanega cuantistiga de łe mołecołe ghe ne estrapoła el conportamènto in modo coreto.[8]

I canbiamènti de stato de l'aqua[canbia | canbia el còdexe]

Diagrama de faxe del'aqua

L'aqua ła xe una de łe pì picenine tra łe sostanse existenti (insiem a galio, bismuto e antimonio) 'ndove el proceso de sołidificasion avien co 'n aumento de vołume spesifego (pari a sirca 0,087 L/kg, a ła tenperadura de 0 °C (273,15 K) a ła presion de 1 atm), mèntre el so ponto de ebołision 'l xe a 100 °C (373,15 K).[9] Cuèsto conporta che a ła diminusion de ła tenperadura, ła presion corispondènte al pasajio de stato sołido-licuido aumènti sensibilmènte: se gà na pendensa negadiva de ła linea de pasajio sołido-licuido inte 'l diagrama de faxe presion-tenperadura. In particołar, par ogni senteximo de grado Celsius (0,01 °C) de diminusion de ła tenperadura se gà 'n aumento de ła presion de fuxion de sirca na atmosfera. Sta relasion ła se verifega fin a ła presion de 2070 atm e a ła tenperadura de -22 °C, oltra se gà altri stati ałotropisi.

A ła presion atmosferega (1 atm) l'aqua ła boje a ła tenperadura de 100 °C. Cofà par tute łe altre sostanse, dorante ła trasformasion cogna fornir na serta cuantità de całor (deto całor latènte), che 'nte 'l caxo del'aqua 'l xe pì ełevà de ogni altra sostansa nota: a condisioni de 0 °C e de 1 atm cuesto całor de vaporixasion 'l xe infati pari a 2501 kJ/kg.

Fra i 90 °C e i 250 °C vałe ła regoła enpirega che ła presion de vaporixasion (in bar) ła xe pari a ła cuàrta potensa de ła sentesima parte de ła tenperadura de vaporixasion (in gradi Celsius):

Ła natura anfòtera de l'aqua[canbia | canbia el còdexe]

Ła strutura tridimensionałe de 'l ione idronio o osonio

L'aqua ła xe anca na sostansa anfòtera, overo bona de conportarse sia da açido che da baxe (chìmega).

A pH 7 (condision de neutrałità) ła consentrasion de ioni idrosido OH- xe uguałe a cuèła de ioni idroxeno H+ (o idronio o osonio H3O+). Cò cuesto equiłibrio 'l vien alterà, ła sołusion ła se trasforma in açida (majior consentrasion de ioni idroxeno) o baxiga (majior consentrasion de ioni idrosido).

Secondo ła tèoria de Brønsted-Lowry, 'n açido 'l xe na spese chìmega bona de donar un ione H+ e na baxe xe na spese chìmega bona de adisionarlo a sé. In prexensa de un açido pì forte de eła, l'aqua ła se conporta da baxe, in prexensa de 'n açido pì debołe de eła, l'aqua ła se conporta da açido. Par exenpio, inte 'l equiłibrio:

HCl + H2O ⇄ H3O+ + Cl-

l'aqua ła se conporta cofà baxe e un açido łe dona el so ione H+. Invese inte ła reasion co l'amoniaga:

NH3 + H2O ⇄ NH4+ + OH-

ła xe l'aqua a azir da açido, donandoghe el so ione H+ a st'ultema.

El ione H3O+, prexente senpre in cuantità picenine insieme a ła normałe mołecoła d'aqua, se forma dopo a ła reasion chìmega de autoprotołixi del'aqua:[10]

2H2O ⇄ H3O+ + OH-

Sta reasion ła xe anca nota cofà autoionixasion,[11] semi-ionixasion o autodisociasion del'aqua, e spiega ła natura anfòtera del'aqua.

L'inportanza biołoxica de l'aqua[canbia | canbia el còdexe]

Conpoxision persentuałe (in masa) de'l corpo uman. L'aqua ła raprexenta el 65% sirca de ła masa de'l corpo.[12]

L'aqua ła xe na conponènte fondamentałe de tuti i organismi vivènti prexenti su'l nostro pianeda. Ła se cata in ełevate persentuałi 'n te łe celule (in particołar inte 'l sitoplasma e 'nte i vacuołi – prexenti 'nte łe celule vexetałi e in on fià de protisti), indove al' interno vien convojià 'traverso el proceso de pinocitoxi.[13] Inte'l protoplaxma de tute łe celule, sia procarioti sia eucarioti, l'aqua raprexenta el conposto predominante e ła agise cofà solvente par tute łe biomołecołe (cofà i carboidrati, łe proteine, łe vitamine idrosołubiłi ecc.), dandoghe ła posibiłità de reagir tra de łore 'n te łe varie reasion biochìmighe. Oltre che cofà solvente, l'aqua partesipa ativamènte anca cofà reaxente in diverse reasion metabołiche, soratuto cuèłe de idrołisi e ła xe, asieme a l'anidride carbonega, uno de i prinsipałi reaxenti de ła fotosintexi clorofijana; xe anca, senpre asieme a ła CO2, el prodoto concluxivo de'l proceso de respirasion selułar.

Esendo el prinsipałe costituènte de ła gran parte de i viventi, l'aqua xe donca prexente anca inte 'l organixmo uman, in persentuałi variabiłi a seconda de l'età, de'l seso e del pexo. I fluidi corporei che i gà el majior contenuo de aqua xe el licuido cefało-rachidian (99%), el midoło oseo (99%) e 'l plaxma sanguigno (85%).[14][15] Ła rixulta cuindi de fondamentałe inportansa pa'l trasporto de i nutrienti in tuti i distreti corporei e par l'eliminasion e l'escresion, tramide l'urina, de łe scorie prodote inte łe reasion biochìmighe. L'aqua ła svolge anca na funsion de granda inportansa 'nte ła regołasion de ła tenperadura corporea (tramide ła sudorasion) e de ła consentrasion de i sałi minerałi; partesipa anca a ła digestion, faorèndo el tranxito intestinałe e l'asorbimènto de łe sostanse nutridive. Propio parché l'aqua ła gà da esar prexente in cuantità asè elevàe 'nte ła alimentasion umana ła vien clasifegà cofà "macronutriente".[16]

'Nte łe piante ła xe el conponènte prinsipałe de ła linfa, che ła gà ła funsion de trasportar i prinsipi nutritivi in tuti i tesuti, e de i vacuołi, che i regoła ła presion osmotega.

Uxi de l'aqua[canbia | canbia el còdexe]

Aqua potabiłe

L'aqua ła riveste un ruoło sentrałe in un grando numaro de canpi. Sostansialmènte se pol sudividare i uxi del'aqua in:

  • Uxi siviłi:
    • Uxo potabiłe
      • Ałimentasion (preparasion de łe cose da magnar e da bevare)
      • Ixene (personałe e de i inpianti sanidari)
      • Inprexe ałimentari
    • Uxi siviłi nò potabiłi (par tanti de cuesti, comunque, se uxa de norma aqua potabiłe), fra cui:
      • Smorsada de i insendi
      • Xiardinagio
      • Uxi ricreàtivi (spor acuatisi)
      • Riti rełigioxi
  • Uxi agricołi (irigasion)
  • Utiłixi industriałi, fra cui:[17]
    • Fonte enerxetica in inpianti idroełetrisi
    • Aplicasion chìmighe (cofà solvente e azente de reasion)
    • Vetor termego in inpianti de riscaldamènto e rafredamènto.

Anca se l'aqua recoerxe 'l 71% de ła superfise terestre, ła majior parte de cuesta nò ła xe utiłixabiłe diretamènte, in cuànto nesesita de particołari tratamènti, che i xe diversificài a seconda de l'utiłixo che l'aqua ła xe destinà.

Proverbi[canbia | canbia el còdexe]

  • Quando che l'aqua toca el cuło, tuti inpara a noare vol dir " quando ghe xe davero na urgensa, tuti se se dà na mosa e se se tira fora da łe rogne ".
  • Chi che se ga scotà co l'aqua calda, el ga paura anca de queła freda vol dir " quando uno ga avudo na bruta esperiensa con un problema grando, el ga paura anca dei problemi pi' picołi".
  • L'aqua ronpe dove che no se crede vol dir " ocio ai tipi cheti che no se rabia mai: xe proprio questi che, quando i se sbroca, e no te te ło speti, i diventa na furia, come na brentana".

Notasion[canbia | canbia el còdexe]

  1. Termine exato
  2. Celsius, op. cit.
  3. Nicholson, op. cit.
  4. (EN) Lewis, Gilbert N. (marso 1933). The isotope of hydrogen Journal of the American Chemical Society 55 (3): 1297–1298. DOI:10.1021/ja01330a511. URL consultà el 14-08-2009.
  5. (EN) Rousseau, Denis (zenaro 1992). Case Studies in Pathological Science American Scientist 80 (1): 54–63. URL consultà el 14-08-2009.
  6. (EN) Bauer, Henry H. (2002). "Pathological Science" is not Scientific Misconduct (nor is it pathological) International Journal for Philosophy of Chemistry 8 (1): 5-20. URL consultà el 14-08-2009.
  7. (EN) Franks, Felix, David Eisenberg (settembre 1981). A Scientific Gold Rush. (Book Reviews: Polywater) Science 213 (4512): 1104-1105. URL consultà el 14-08-2009.
  8. (6 marzo, 2007) I segrèti del'aqua Łe Sciense. URL consultà el 14-08-2009.
  9. I ponti de fuxion e ebołision riportai i son riferìi a ła presion de 1 atm.
  10. Lausarot, op. cit.
  11. Brandi, op. cit.
  12. www.medicinaecologica.it. URL consultà el 26-08-2009.
  13. Funsion biołoxica de l'aqua. URL consultà el 26-08-2009.
  14. El corpo uman e l'aqua. URL consultà el 26-08-2009.
  15. El ruoło del'aqua 'n te'l organixmo. URL consultà el 26-08-2009.
  16. I macronutriènti - L'aqua, el nutriente pì inportante. URL consultà el 26-08-2009.
  17. Polizzotti, op. cit., p. 53.

Varda anca[canbia | canbia el còdexe]

Sta qua ła xè na voxe en vetrina. Struca qua par major informasion
Crystal Clear action bookmark.svg
Sta qua ła xè na voxe en vetrina, identificà come una de łe mejo voxe prodote da ła comunidà.
Naturalmente te pui far ben sujerendo e modifegando en mejo.

Voxi de quałidà en altre łengue