Piera

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Va a: navigasion, serca
Sto articoło el xe scrito in venesian
Granito, piera magmàtega

Ła piera (pronunsà pièra 'nte łe varianti orientałi e piéra 'nte le altre; dita anca rocia per itałianixasion) ła xé n'insieme de minerałi co strutura cristałina o amorfi, partexełe e altri desferénti sòłidi. No xé posìbiłe descrìverle per fòrmuła chìmega, perché drénto łe pol aver na granda quantità de sìngołi conposti. Ła piera ła conpon ła magior parte del strato sòłido de ła Tera, dito litosfera. Ła siénsa che ła studia łe piere ła vien ciamada pierołogia e ła dopra spéso el prefiso lito- chel vien dal greco λίθος, col signifegà de piera.

L'utiłixo de łe piere el ga avùo un grando efeto su ła crésita culural e tecnołòxica de ła spece umana. Łe vien doprae da miłioni de ani, anca se ancuo, se preferise doprar, per struturar i edifisi, materiałi artifexałi, o almanco łavorai prima, chei sia più rexisténti o i daga magior sicuresa. Ła piera cusì ła ga perso cùsì bastasa rółi, xà col'invension del quareło peréci mièri de ani fa però, ma ła ga tegnùo cònpiti come decorar, vestir łe superfisie, o anca sałizarle. El xé un material pien de sototipi desférenti, peréci dei quai i xé bełi da véder, e dónca da sénpre doprà in scultura.

Ła piera ła xé conosua per ła sóa duresa e rexistensa e ghe xé paréci diti e proverbi che i xóga su sta caraterìstega.

Calcar, piera sedimentaria

Tipi[canbia | canbia sorxente]

A seconda del proceso chel dà a łore orìxene łe piere łe vien per convension divixe in tre grande categorie:

  • Łe piere magmàteghe, dite anca erutive o ignee, łe xé łe piere nasue dal magma sfredìo, na masa de sìłixe fuxa, che ła contien ełeménti vołàtiłi (aqua, anidride carbònica, àsidi, idrògeno ...) chei chei ghe dà fluidità e fa far prèsto łe reasion chìmeghe. Łe xé ła magioransa de łe piere drénto ła crosta terestre. Ste piere qua łe vien divixe de novo, in baxe a ła vełosità e al łógo de sfredimento del magma, in:
Màrmaro, piera metamòrfega
    • intrusive o plutòniche che łe se forma drénto ła crosta terestre o 'nte ła parte più alta del manteło terestre e łe xé particołarixade da un łénto sfredimento chel favorise ła crésita dei cristałi drénto (ghe vol a ocio 150 mièri de ani), e de łe qual fa parte graniti, quarsi e dioriti;
    • effusive o vulcàneghe che invese łe se forma daspò un'erusion o na cołada łàvica e dónca łe subise un sfredimento davèro vełose (un ano a ocio) chel "giasa" parte de ła piera in un stato amorfo. Łe xé formade da pasta de fondo microcristałina e łe ga na strutura veroxa. Exénpi de ste qua i xé el baxalto, el pòrfido e ła pómega.
    • ipoabisałe o filoniane che, deventanto sòłide soto ła superfisie terestre, ma in pìcoli cóvołi, łe ga un sfredimento bastansa vełose.
  • Łe piere sedimentarie łe xé quełe nasùe per sedimentasion de tóchi de sostanse inorgàniche o orgàniche e sałi minerałi, incaltai da na xonta, che ła riva prima o al steso ténpo, de na sostansa cołante. Łe xé dónca insiemi de sedimenti sodai e pierifegai daspò faxe de degradasion meteòrica, eroxion, strasporto e sedimentasion. Łe xè łe piere più difuxe su ła superfisie terestre in quanto łe covre più del'80% de łe terre vegnùe fora. Exénpi de ste qua i xé l'arenaria, el calcar, ła dołomia e anca ła crèa.
  • Łe piere metamòrfeghe łe xé piere magmàteghe o sedimentarie che łe stade portae in condision (da presion e tenperadure parecio alte) desferénte da quee che łe ghe gera al momento de ła litificasion de ła piera. Daspò ste mutasion qua ła piera ła se tol trasformasion chìmeghe e fìxiche che ghe canbia, per exénpio, ła conpoxision minerałòxica. Exénpi de ste qua i xé el màrmaro, ła lavagna (ardesia) e el gneiss.