Antartide

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Va a: navigasion, serca
Sto articoło el xe scrito in venesian uxando łe convension de scritura de ła GVU
L'Antartide vardà dal satelite

El Antartide (da 'l grego ἀνταρκτική, antarktiké, oposta a 'ł Artego) el xe un continente de 'ł emisfero meridional. El xe sircondà da łe porsion meridionałi de 'ł Osèano Atlàntego, de 'ł Osèano Indian e de 'ł Osèano Pasìfego[1].

Giografia fixega[canbia | canbia sorxente]

Sentrà asimetricamente so 'l poło sud, el xe el continente pi meridional de ła Tera. El xe grando 14 miłioni de km² e łe so coste łe se desviłupa par 17968 km [2]. Ła so masa continental ła xe pitosto conpata, incixa in modo significativo soło che da 'l Mar de Ross in corispondensa del 180° meridian e da 'l Mar de Weddell in corispondensa de 'l 45° meridian ovest. Intra sto ultimo e el Mar de Bellinghausen se cata ła Penìxoła Antartega.

Łe vien considerae asociae a sta masa continental:

  • łe ìxołe che łe se cata so ła so piataforma continental, cofà ła Ìxoła Ałesandro I, ła Ìxoła Berkner[3], e ła Ìxoła Thurston, łe Shetland del Sud, el Arsipełago de Palmer, łe Orcadi del Sud.
  • łe ìxołe a sud de ła Xona de convergensa Antartega[4], cofà łe Ìxołe Balleny, ła Ìxoła Bouvet, łe Ìxołe Heard e McDonald[5], Arsipełago de łe Kerguelen[5][6], ła Georgia del Sud, ła Ìxoła Piero I, łe Sandwich del Sud.
  • serte ìxołe, situae oltre ła Xona de convergensa Antartega[4], ma co clima, flora e fauna fortemente influensai da chełi de 'ł Antartide, cofà łe Ìxołe de łi Antipodi[7], łe Ìxołe Auckland[7], łe Ìxołe Campbell[7], el Arsipełago de łe Crozet, el Arsipełago de łe Kerguelen[6], łe Ìxołe Macquarie[7], el Arsipełago de el Prinsipe Edoardo.

Orografia[canbia | canbia sorxente]

Łi Monti Transantarteghi łi va da 'l Mar de Weddell a 'l Mar de Ross e łi divide el continente in Antartide maxor[8] e Antartide minor[9]. Ła veta pi' alta de 'l continente ła se cata inte 'l Masicio de Vinson, parte de i Monti Ellsworth in Antartide Osidental.

Idrografia[canbia | canbia sorxente]

Ła idrografia ła xe dominada da ła presensa de 'ł Inlandsis[10] Antartego, un enorme strato de giaso alto de media miłesiesento metri, che el coverxe el 98% de 'l continente. In serte aree sto giasaro no el se puxa so ła teraferma, ma diretamente so 'l fondal marin, orixenando łi tavołati[11] de giaso: łi pi' estexi łi xe el Tavołato de giaso de Ross, in corispondensa de 'l Mar de Ross, e el Tavołato de giaso de Filchner-Ronne in corispondensa de 'l Mar de Weddell; ste struture sendo fate de giaso de orixene continental de fato łe sposta ła łinia de costa verso el alto mar, indove se cata invese ła banchixa, formada da giaso de orixene marina.

Clima[canbia | canbia sorxente]

El xe el continente pi' fredo de ła Tera (co un record de -89,2° registrà preso ła stasion de Vostok), caraterixà da 'l clima de łe całote giasałi.

Ecołogia[canbia | canbia sorxente]

El Antartide xe scuaxi de 'l tuto ocupà da un dexerto połar.

Ghe se cata pochisime bestie tra łe cuałi łe pi' significative łe xe i pinguini, łe foche e calche tipo de oseo. Tra łe piante se cata soło che i musċi, e tra i funghi soło che i łicheni.

El xe particołarmente inportante da un ponto de vista ecołoghego anca parché ghe se cata łe pi' grande riserve de acua dolse de 'l pianeta.

Giografia umana[canbia | canbia sorxente]

No ghe xe na vera popołasion: i unici insiedamenti abitai łi xe łe baxi sientifeghe (na otantina, costruìe da varie nasion), indove ghe vive sirca quatromiła persone d'istà e sirca miłe de inverno.

Połiticamente el Antartide no el xe de nisuni: vari Stati łi ga revendicà ła sovranità su tochi de 'ł Antartide, ma ste rivendicasion łe xe stae sospexe col Tratà Antartego firmà inte 'l 1959 da 45 paexi del mondo. Co sto Tratato se ga decixo che in tuti i teritori a sud del 60° parałeło sud, se pol far soło che atività de riserca sientifega e che no se pol farghe atività militari. El Protocoło de Madrid, firmà inte 'l 1991 da 33 paexi, e rełasionà a 'l Tratà Antartego, el vieta atività economeghe de estraxion mineraria e regoła chełe łigae a 'l turixmo cofà co łe atività de riserca.

Note[canbia | canbia sorxente]

  1. o cofà altri giografi da 'ł Osèano Antartego
  2. United States Central Intelligence Agency. Antarctica In The World Factbook. Government of the United States, 2011. URL consultà el 22 October 2011.
  3. nota anca cofà Ìxoła Hubley
  4. 4,0 4,1 fasa de mar indove łe acue frede de orixene antartega łe sprofonda soto acue pi' calde de orixene tenperada.
  5. 5,0 5,1 situae so ła piataforma continental de łe Kerguelen
  6. 6,0 6,1 situae a mexavia de ła xona de convergensa
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 situae so ła piataforma continental de ła Zełandia
  8. noto anca cofà Antartide Oriental
  9. noto anca cofà Antartide Osidental
  10. o całota giasal
  11. o piataforme