Lauburu

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Jump to navigation Jump to search
El lauburu

El Lauburu o croxe basca el xé on sinboło basco che el raprexenta na croxe curviłinea co cuatro teste a forma de virgoła e che ƚe prexenta de łe somejanse col Tomoe japonexe. El xé entrà a far parte de i sinbołi de ła cultura basca soło in te i tenpi moderni (dal XVI al XVIII secoło), diventandoghene deso uno de i prinçipałi.

Costrusion[canbia | canbia el còdaxe]

El lauburu el se pol costruir co rełativa façiłità co el juto de on conpaso e de on righeƚo. Se scominsia co on quadrato; dopodeché vien tracià cuatro çirconfarense da ła metà de i łati al sentro del cuadrato: par far cuanto dito, convien tirar do łinee che ƚe divida el quadrato in cuatro pì picenini. A sto punto, drento ogni çirconfarensa, vien traçià altre do çirconfarense pì picenine in manjiera che el çentro de łe çirconfarense el staga so łe łinee traçae in preçedensa. Infine, par otegner el rixultato finałe, basta metar in evidensa e unir na semiçirconferensa de chele grande co i do archi picenini. Ripetendo l'operasion cuatro olte xé posibiłe otegner łe cuatro teste del lauburu. Da notar che a segonda de ła semiçirconferensa mesa en evidensa, se pol formar un lauburu orientà in senso orario o antiorario.

Etimołoxia[canbia | canbia el còdaxe]

Svastica curviłinea su na fonte bateximałe en Germania.

In basco el termine Lauburu el se traduxe con cuatro teste (lau="cuatro" e buru="testa"). Se pensa parò che el termine el sia n'adatamento de ła paroła łatina labarum, tradota in basco lauburu par via de ła somejansa. Labarum el derivarea a so olta da na paroła de probabiłe origine çeltica, "làbaro", un stendardo utiłixà in bataja da i Cantabri, un popoło che in età pre-romana l'abitava l'area de l'atuałe rejon Cantabria. L'origine çeltica de sto popoło e łe anałogie co ła svastica, anca queła molto utiłixà in anbito çeltico, łe łasarea quindi spasio a n'interpresasion çeltica del termine; difati, secondo sta teoria, el termine el derivarea da ła paroła (p)lab-, parlar. Ła prexensa de sta paroła l'è testimonià in tute łe parlade çeltiche: in gałexe llafar vol dir parlada, idioma, voxe, orator; in bretone e antico cornico lavar vol dir paroła; in antico irlandexe labar l'è ciacołon e labra, parlada, łenguajo e via cosita. Secondo pare Fidel Fita, infine, el termine labarum el sarea al contrario stà adotà dal basco ai tenpi de l'inperator Augusto.[1]

Orixane[canbia | canbia el còdaxe]

Ła łira de La Marquesa de Santa Cruz, de Goya (c. 1805) l'è decorà co un Lauburu.

Ła probabiłe etimołogia çeltica de ła paroła e ła somejansa co ła svastica, de cui l'è considerà na variante curviłinea, anpliamente difuxa in età pre-romana e romana in te l'anbito çeltico anca se prexente in te łe aree d'influensa indoeuropea come l'India, ła Persia e l'Estremo Oriente, i'à portà i studioxi a pensar che l'origine ła sia più probabilmente çeltica e che el sinboło el sia stà inportà da dei łejonari baschi de l'exercito roman durante n'incursion preso i Çelti. D'altra parte, parò, pararea esarghe próve de ła prexensa de ła svastica curviłinea in te i Paexi Baschi prima de ła invaxion romana[2]. È qindi posibiłe che el lauburu el provegna diretamente da ła svastica retiłinea o che 'l faga parte de na stesa famea de segni co na origine comune. Secondo n'antra teoria el lauburu el sarea invese un sinboło sołare noto mia soło ai Çelti, ma anca a tuti i popołi indeouropei, che i l'avarea traxmeso anca ai non-indoeuropei atraverso ła difuxion de un rito sołare.

Signifegà[canbia | canbia el còdaxe]

Lauburu sul pomo de l'inpugnadura de na makila (baston tipico basco).

El significato originario del lauburu l'è ancora ojeto de discusioni: secondo qualcheduni, come Sabino Arana, el raprexentarea el sol, par altri el movimento de i corpi cełesti o i cuatro stadi de l'età de l'omo. Secondo n'antra interpretasion el significato el variarea secondo l'orientamento de i brasi: el sinbołarixarea ła vita se verso destra, ła morte se verso sinistra; difati l'è in sto verso che apare i lauburu incixi su łe stełi funerarie. Secondo n'intrepretasion nasionałista i cuatro brasi i starea par łe cuatro provinçe de Hegoalde, i Paexi Baschi meridionałi: Araba, Bizkaia, Gipuzkoa e Navara. A l'intełetuałe basco Imanol Mujica ghe piaxea dir che łe cuatro teste łe raprexenta spirito, vita, consapevołesa e forma, anca se l'è generalmente utiłixà come sinboło de prosperità.

Difuxion e istoria[canbia | canbia el còdaxe]

Stema de Ajangiz

El lauburu l'è stà catà su antiche stełi, ma dopo i Antonini (141-193) no ghè tracia de alcun tipo de svastica in te l'area basca fin ai tenpi moderni. In te l'opera Archidoxis Magicae de Paracelsus apar un sinboło simiłe al lauburu che el vegnea probabilmente dixegnà par guarir łe bestie. M. Colas el pensa che el lauburu no'l sia mia rełasionà co ła svastica, ma che 'l vegna da Paracelsus e 'l fuse uxà par marcar łe tonbe de i guaritori de bestie e de aneme, cioè i preti. Verso ła fine del XVI secoło o inisi del XVII ła svastica curviłinea l'apar abondantamente come ełemento decorativo basco, su tonbe, case de łegno, frontespisi de łe caxe o in st'altre maniere come amułeto o tałisman, ma su nisun de i stemi ofisiałi fin al XX secoło. De svastiche drite, invese, no se ghe ne cata fin al XIX secoło. Soto Franco l’uxo del lauburu el subise na forte flesion a cauxa de l'aversion del regime verso i sinbołi, ła łéngoa e ła cultura baschi. Atualmente l'è uno de i sinbołi più utiłixà e raprexentativi de ła cultura basca. L'apare sul stema de varie organixasioni połitiche, incluxa l'Eusko Abertzale Ekintza (EAE-ANV) o de enti łocałi, come el comun de Ajangiz, ma anca su i prodoti tipiçi dei Paexi Baschi e su i necrołogi de i nasionałisti baschi al posto de ła croxe cristiana.

Riferimenti[canbia | canbia el còdaxe]

  1. Łetera de Fita a Fernández Guerra, riprodota in tel so Cantabria, nota 8, pag 126, riprodota in te l' Historia crítica de Vizcaya y de sus Fueros, de Gregorio Balparda, secondo l'ençiclopedia Auñamendi
  2. http://www.euskomedia.org/aunamendi/87432/64716?idi=es#64716

Altri projèti[canbia | canbia el còdaxe]


Łingambi foresti[canbia | canbia el còdaxe]

Traesto fora da Wikipèdia - L'ençiclopedia łìbara e cołaboradiva in łéngua Vèneta "https://vec.wikipedia.org/w/index.php?title=Lauburu&oldid=664044"