Fixiołoxia

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
L'Uomo Vitruviano de Leonardo da Vinci, na inportante prima tapa inte el studio de ła fiziołozìa.

Ła fiziolozìa (dal grego φύσις, physis, natura', e λόγος, logos, 'discorso', donca 'studio dei fenomani nadurałi') xe ła branca de ła biołozìa che studia el funsionamento dei organizmi viventi.[1], anałizando i prinçipi chimego-fixeghi del funsionamento dei eseri viventi, che i sie mono o pluricełułari, animałi o vezetałi.

Ła ze dita "condision fiziołòzega" el stato inte el cuało se verifega łe normałe funsion corporee, mentre na condision patołòxega ze caraterizada da anomało che se traduxe in małatìe.[2]. Dazesta l'estension del canpo de studi, ła fiziołozìa ła se divide, intrà i altri, in fiziołòzia anemałe, fiziołozìa vezetałe, fiziołozìa cełułare, fiziołozìa micròbega, batèrega e virałe.[3] El Premio Nobel par ła Fiziołozìa o ła Medezina xe asenjà da ła Royal Swedish Academy of Sciences a cołòri che razonze rezultadi senjifegadivi in sta disiplina.

Storia[canbia | canbia el còdaxe]

Claude Bernard e i suoi aiutanti. Ojo so téła de Leon-Augus Wellcome.

I primi studi fiziołòzeghi resałe a łe antighe siviltà de l'India e al'Egito,[4][5] indove venjiva menai insenbre ai studi anatomisi, sensa l'utiłizo de ła disesion o de ła vivisesion.[6] El studio de ła fiziołozìa umana cofà canpo mèdego resałe almanco al 420 a.C. ai tenpi de Ippocrate, conosùo cofà el pare de ła medezina. Ippocrate incorpora sta siensa a ła so teoria dei umori, che se baza so cuatro sostanse fondamentałe : tera, àcua, aria e fogo; asosiàe a un corespondente humor (bìłe negra, flegma “espurgo”, sangue e biłe zała, respetivamente). Ippocrate rimarca alcune conesion emotive ai cuatro umori, che Claudio Galeno gavarìa drìoman reciapà inte’i so studi. El pensier crìtego de Aristotele e ła so teoria so ła corełasion tra strutura e funsion gà segnà l’inisio del studio de ła fiziołozìa inte’ła Gresa antiga. Come Ippocrate, Aristotele reciapa ła teoria umorałe, che par èło ła consisteva in cuatro cuałità primarie: caldo, fredo, umido e seco.[8] Claudio Galeno ze stà el primo a utiłizar dei esparimenti par sondar łe funsion del corpo. A difarensa de Ippocrate, parò, Galeno sostien che i scuiłibri umorałi sia situai in organi spesìfeghi, o inte l’intièro corpo. Galeno ga po’ introduzesto ła nosion de tenparamento: sanguinjo coresponde al sangue; el flemàtego ze łigà al catàro; ła biłe zała ła ze cołegada a ła còłara; e ła biłe negra ła coresponde a ła małinconìa. Galeno aferma che’l corpo uman ze conponesto da tre sistemi cołegai: el serveło e i nervi, responsabiłi dei pensieri e sensasion; el cuor e łe altèrie, che da ła vita; e ‘l figà co’ łe vene, che ze cołegàe a ła nutrision e ła cresìta. Galeno ze anca el fondador de ła fiziołozìa sparimentałe. Par i sucesivi 1.400 ani, ła fiziołozìa gałènega influensa l'intièra medexina.

Jean Fernel (1497-1558), un mèdego franseze, ga introduzesto par primo el termano "fiziołozìa".

‘Ntel 1820, el fiziòłogo franseze Henri Milne-Edwards introduze el conçeto de divizion fiziołòzega del łaoro, che ga parmetesto de "confrontar e studiar łe cose viventi come se łe fuse machine creàe da l’industria de l'omo". Ispirà dal łaoro de Adam Smith, Milne-Edwards ga scrivesto che’l "corpo di tuti i èsari viventi, anemałi o piante, el someja a ‘na fàbrega... in cui i organi, paragonabii ai łaoradori, łaora sensa fermrse par produzer i fenomani che costituise ła vita de l'individuo." Inte’i organismi pì desferensiai, el łaor pol èsar spartìo tra diversi strumenti o sistemi (ciamai da łù appareils).

Descrision[canbia | canbia el còdaxe]

Ła fiziołozìa opara so arcuanti łivèłi, ocupandose sia dei mecanismi de baze a łivèło molecołar sia de funsion de cełułe e organi, come anca de l'integrasion de łe funsion d'organo inte i organismi conplesi.

A segonda de l'anbito speçiałìstego, ła fiziołozìa ła se avałe de łe conosense de numaroze disipline, oltra a łe za sitàe chimega e fizega, alcune branche de ła Biołozìa cuałi: biochimega, biołozìa mołecołar, anatomia, sitołozìa e istołozìa e ła costituise anca ła baze fondamentałe par numaroze displine mèdeghe cofà ła patołozìa, la farmacołozìa e ła tosegołozìa.

Eziste diversi metodi par clasifegar ła fiziołozìa[7]

  • In baxe al taxon:
    • Fiziołozìa anemałe: ła studia i fenomani e i mecanizmi asosiài a eł funsion dei anemałi.
    • Fiziołozìa vezetałe: ła studia i fenomani e i mecanizmi asosiài a łe funsion dei vezetałi.
    • Fiziołozìa umana: ła studia i fenomani e i mecanizmi asosiai a łe funsion dei eseri umani
    • Fiziołozìa micròbega e virałe.
  • In baze al łivèło de organizasion:
    • Fiziołozìa cełułar: ła studia i mecanizmi asosiài al funsionamneto de łe celule e łe so interasion co l'anbiente.
    • Fiziołozìa mołecołar: ła studia i fenomani e i mecanizmi asosiai a łe funsion de łe mołecołe
    • Neurofiziołozìa: ła studia el funsionamento del sistema nervozo sia a łivèło celular che sistèmego
    • Fiziołozìa sistèmega
    • Fiziołozìa ecołòzega
    • Fiziołozìa integradiva
  • In baze ai prosesi che cauza variasion fiziołòzeghe:
  • In baze ai obietivi finałi de ła riserca:

Notasion[canbia | canbia el còdaxe]

  1. Prosser, C. Ladd (1991).Comparative Animal Physiology, ambientale Environmental and Metabolic Animal Physiology(4 ° ed.).Hoboken, NJ: Wiley-Liss.pp. 1-12.ISBN0-471-85767-X
  2. (EN) Introduction to Physiology: History And Scope, in Medical News Today. URL vardà il 26 maggio 2017.
  3. Hall, John (2011).Guyton e Hall Manuale di fisiologia medica(12 ° ed.).Philadelphia, Pa .: Saunders / Elsevier.p.3. ISBN978-1-4160-4574-8.
  4. D. P. Burma; Maharani Chakravorty. From Physiology and Chemistry to Biochemistry. Pearson Education. p. 8.
  5. Francis Zimmermann. The Jungle and the Aroma of Meats: An Ecological Theme in Hindu Medicine. Motilal Banarsidass publications. p. 159.
  6. (EN) Helaine Selin, Medicine Across Cultures: History and Practice of Medicine in Non-Western Cultures, Springer Science & Business Media, 31 maggio 2003, ISBN 978-1-4020-1166-5. URL vardà il 26 maggio 2017.
  7. Moyes, C.D., Schulte, P.M. Principles of Animal Physiology, second edition. Pearson/Benjamin Cummings. Boston, MA, 2008.

Altri projeti[canbia | canbia el còdaxe]

Linganbi foresti[canbia | canbia el còdaxe]

Traesto fora da Wikipèdia - L'ençiclopedia łìbara e cołaboradiva in łéngua Vèneta "https://vec.wikipedia.org/w/index.php?title=Fixiołoxia&oldid=1030901"