Fixiołoxia

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Jump to navigation Jump to search


L'Uomo Vitruviano de Leonardo da Vinci, na inportante prima tapa inte el studio de ła fixiołoxìa.

Ła fixioloxìa (dal grego φύσις, physis, natura', e λόγος, logos, 'discorso', donca 'studio dei fenomeni nadurałi') xe ła branca de ła biołoxìa che studia el funsionamento dei organismi viventi.[1], anałixando i prinçipi chimego-fixeghi del funsionamento dei eseri viventi, che i sie mono o pluricełułari, animałi o vexetałi.

Ła xe dita "condision fixiołòxega" el stato in cui se verifega łe normałe funsion corporee, mentre na condision patołòxega xe caraterixada da anomało che se traduxe in małatìe.[2]. Dada l'estension del canpo de studi, ła fixiołoxìa ła se divide, fra i altri, in fixiołoxa anemałe, fixiołoxìa vexetałe, fixiołoxìa cełułare, fixiołoxìa micròbega, baterega e virałe.[3] El Premio Nobel par ła Fixiołoxìa o ła Medexina xe asegnà da ła Royal Swedish Academy of Sciences a cołòri che raxonxe rexultadi segnifegadivi in sta disiplina.

Storia[canbia | canbia el còdaxe]

Claude Bernard e i suoi aiutanti. Ojo so téła de Leon-Augus Wellcome.


I primi studi fixiołoxeghi resałe a łe antighe siviltà de l'India e al'Egito,[4][5] indove vegniva menai insenbre ai studi anatomisi, sensa l'utiłixo de ła disesion o de ła vivisesion.[6] El studio de ła fixiołoxìa umana cofà canpo mèdego resałe almanco al 420 a.C. ai tenpi de Ippocrate, conosùo cofà el pare de ła medexina. Ippocrate incorpora sta siensa a ła so teoria dei umori, che se baxa so cuatro sostanse fondamentałe : tera, àcua, aria e fogo; asociàe a un corespondente humor (bìłe nera, flegma “espurgo”, sangue e biłe xała, respetivamente). Ippocrate rimarca alcune conesion emotive ai cuatro umori, che Claudio Galeno gavarìa drìoman reciapà inte’i so studi. El pensier crìtego de Aristotele e ła so teoria so ła corełasion tra strutura e funsion gà segnà l’inisio del studio de ła fixiołoxìa inte’ła Gresia antìga. Come Ippocrate, Aristotele reciapa ła teoria umorałe, che par èło ła consisteva un cuatro cuałità primarie: caldo, fredo, umido e seco.[8] Claudio Galeno xe stà el primo a utiłixar dei esparimenti par sondar łe funsion del corpo. A difarensa de Ippocrate, però, Galeno sostien che i scuiłibri umorałi sia situai in organi spesìfeghi, o inte l’intièro corpo. Galeno ga po’ introduxesto ła nosion de tenparamento: sanguigno coresponde al sangue; el flemàtego xe łigà al catàro; ła biłe xała xe cołegada a ła còłara; e ła biłe nera coresponde a ła małinconìa. Galeno aferma che’l corpo uman xe conposto da tre sistemi cołegai: el servèło e i nervi, responsabiłi dei pensieri e sensasion; el cuor e łe altèrie, che da ła vita; e ‘l figà co’ łe vene, che xe cołegàe a ła nutrisin e ła cresìta. Galeno xe anca el fondador de ła fixiołoxìa sperimentałe. Par i sucesivi 1.400 ani, ła fixiołoxìa gałènega influensa l'intièra medexina.

Jean Fernel (1497-1558), un mèdeg fransexe, ga introduxesto par primo el termene "fixiołoxìa".

‘Ntel 1820, el fixiołogo fransexe Henri Milne-Edwards introduxe el conçeto de divixion fixiołoxega del łaoro, che ga parmetesto de "confrontar e studiar łe cose viventi come se łe fuse machine creàe da l’industria de l'omo". Ispirà dal łaoro de Adam Smith, Milne-Edwards ga scrivesto che’l "corpo di tuti i èsari viventi, anemałi o piante, el someja a ‘na fàbrega... in cui i organi, paragonabii ai łaoradori, łaora sensa fermrse par produxer i fenomeni che costituise ła vita de l'individuo." Inte’i organismi pì desferesiai, el łaor pol èsar spartìo tra diversi strumenti o sistemi (ciamai da łù appareils).

Descrision[canbia | canbia el còdaxe]

Ła fixiołoxìa opara so arcuanti łivèłi, ocupandose sia dei mecanismi de baxe a łivèło molecołare sia de funsion de cełułe e organi, come anca de l'integrasion de łe funsion d'organo inte i organismi conplesi.

A segonda de l'anbito speçiałìstego, ła fixiołoxìa ła se avałe de łe conosense de numaroxe disipline, oltra a łe xa sitàe chimega e fixega, alcune branche de ła Biołoxìa cuałi: biochimega, biołoxìa mołecołare, anatomia, sitołoxìa e istołoxìa e costituise anca ła baxe fondamentałe par numaroxe displine mèdeghe cofà ła patołoxìa, la farmacołoxìa e ła tosegołoxìa.

Existe diversi metodi per clasifegar ła fixiołoxìa[7]

  • In baxe al taxon:
    • Fixiołoxìa anemałe: ła studia i fenomeni e i mecanismi asociài a eł funsion dei anemałi.
    • Fixiołoxìa vexetałe: ła studia i fenomeni e i mecanismi asociài a łe funsion dei vexetałi.
    • Fixiołoxìa umana: ła studia i fenomeni e i mecanismi asociai a łe funsion dei eseri umani
    • Fixiłoxìa micròbega e virałe.
  • In baxe al łivèło de organixasion:
    • Fixiołoxìa cełułar: ła studia i mecanismi asociài al funsionamneto de łe celule e łe so interasion co l'anbiente.
    • Fixiołoxìa mołecołar: ła studia i fenomeni e i mecanismi asociài a łe funsion de łe mołecołe
    • Neurofixiołoxìa: ła studia el funsionamento del sistema nervoxo sia a łivèło celular che sistèmego
    • Fixiołoxìa sistèmega
    • Fixiołoxìa ecołòxega
    • Fixiołoxìa integradiva
  • In baxe ai procesi che cauxa variasion fixiołòxeghe:
  • In baxe ai obietivi finałi de ła riserca:

Note[canbia | canbia el còdaxe]

  1. Prosser, C. Ladd (1991).Comparative Animal Physiology, ambientale Environmental and Metabolic Animal Physiology(4 ° ed.).Hoboken, NJ: Wiley-Liss.pp. 1-12.ISBN0-471-85767-X
  2. (EN) «Introduction to Physiology: History And Scope». Medical News Today. URL verto in data 26 maggio 2017.
  3. Hall, John (2011).Guyton e Hall Manuale di fisiologia medica(12 ° ed.).Philadelphia, Pa .: Saunders / Elsevier.p.3. ISBN978-1-4160-4574-8.
  4. D. P. Burma; Maharani Chakravorty. From Physiology and Chemistry to Biochemistry. Pearson Education. p. 8.
  5. Francis Zimmermann. The Jungle and the Aroma of Meats: An Ecological Theme in Hindu Medicine. Motilal Banarsidass publications. p. 159.
  6. Helaine Selin, Medicine Across Cultures: History and Practice of Medicine in Non-Western Cultures , (in en) Springer Science & Business Media, 31 maggio 2003, 978-1-4020-1166-5
  7. Moyes, C.D., Schulte, P.M. Principles of Animal Physiology, second edition. Pearson/Benjamin Cummings. Boston, MA, 2008.

Altri projeti[canbia | canbia el còdaxe]

Łigamenti esterni[canbia | canbia el còdaxe]

Traesto fora da Wikipèdia - L'ençiclopedia łìbara e cołaboradiva in łéngua Vèneta "https://vec.wikipedia.org/w/index.php?title=Fixiołoxia&oldid=956262"