Epidemiołozia

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Vertensa
Łe infomasion riportae no łe xe conseji mèdeghi e i podaria no èsar ben curai. I contegnui i ga soło el fin iłustrativo e no i sostituise el parere mèdego.
Epidemiołozia
Prategà daepidemiologo
Ojeto de stùdioEpidemia e Pandemia
MeSHD004813

L'epidemiołozia ła ze disiplina biomèdega che ła stùdia ła distribusion e ła frecuensa de łe małatie e avegniminti de rełevansa sanitària inte ła popołasion. Vałéndose de ła statìstega, ła cołàbora co altre disipline cofà ła medezina preventiva e clìnega, ła demografia, ła sociołozia. Ła se òcupa de anałizar łe colpe, el decorso e łe consevense de łe małatie. Drio cheło che ne dize ła et al. (1998) l'epidemiołozia ła vien definia cofà:

(VEC)
«El stùdio de ła distribusion e dei determenanti de łe situasion o dei avegniminti ligai a ła sałute inte na spesìfega popołasion, e l'aplegasion de sto stùdio al controło dei problemi de sałute.»


Etimolozia[canbia | canbia el còdaxe]

L'epidemiołozia ła ze un tèrmano che el deriva dal grego ἐπί, «sopra», δῆμος, «pòpoło», e λόγος, «discorso, stùdio»; sta paroła conponesta partanto ła vołe dire letaralmente "studiar cheło che sucede inte el popolo", co rifarimento a ła spece umana. No-ostante sto rifarimento, l'epidemiołozia ła vien doparada anca inte i altri regni e inte el spesìfego i ze stati coniai i tèrmani:

El tèrmano epidemiologia el vegneva doparà in pasà solché in relasion a patołozie epidèmeghe e no endèmeghe. I primi rifarimenti i ze ascrivìbili al 1802, inte el testo "Epidemiología Española" scrivesto dal mèdego spagnoło Villalba.[2] Al dì de uncó el tèrmano epidemiolozia el detien inte i so obietivi tute e do łe modalità de trasmision e intrà sti cuà anca łe sindemie. Includeste łe ze anca łe condision corełate al conceto de sałute, cofà l'obezità e l'ipertension.

Fini[canbia | canbia el còdaxe]

Fini de l'epidemiołozia:

  • determenare l'orìzene de na malatia ła cuała colpa ła ze sconosesta
  • studiare e controłare na malatia ła cuala colpa ła ze sconosesta o poco conosesta
  • catar informasion su l'ecołozia e so ła stòria naturale de ła małatia
  • programar e ativar piani de controło e de monitorajo de ła małatia
  • valutar i efeti econòmeghi de na malatia e analizar i costi e benefisi econòmeghi

Par rivar a conpimento dei so fini, ła epidemiołozia ła dòpara ła statìstega, bazada a so volta so ła matemàtega, e de ła demografia.

Anbiti[canbia | canbia el còdaxe]

Per schematizare, l'articolasion tradizionale de l'epidemiologia è in tre setori (anca se łe ze comuni i casi de interasion intrà setori):

  • Epidemiołozia descritiva;
  • Epidemiołozia analìtega;
  • Epidemiołozia sperimantałe.

Epidemiolozia descritiva[canbia | canbia el còdaxe]

Stùdia ła frecuensa e ła destribusion de łe malatie e dei paràmetri de salute inte łe popolasion. Descrive avegniminti sanitari cofà malatie, colpe de morte e ła prezensa de fatori de ris-cio cofà, paa ezénpio, el fumo de tabaco, l'incuinamento atmosfèrego, etc. Ła dòpara i strumenti statìsteghi diti mezure de frecuensa (come i tasi de incidensa o de prevalensa, raporti) e informasion de tipo demogràfego. El ga cofà fin cheło de respóndar a dimande cofà: "Chi ze che se ga małà? Andove? Cuando?". L'epidemiolozia descritiva ła contribuise a l'epidemiolozia analìtega. I strumenti d'indazene doparai da l'epidemiołozia descritiva i ze:

  1. i studi ecolòzeghi;
  2. i studi trasversali (i ze studi de oservasion, descritivi).

Epidemiolozia analìtega[canbia | canbia el còdaxe]

Stùdia łe relasion colpa-efeto intrà fatori de ris-cio e małatie. l'epidemiolozia analìtega ła serca el neso, ła lòzega intrà el fatore de ris-cio ez. "fumo de sigareta", "incuinamento atmosfèrego", "canpo ełetromagnètego", etc. e l'insorzensa de pusìbiłi patołozie ligada a sto cuà (cofà cancaro al polmon, enfizema, tumor al serveło, conpleso de ła mortalità, etc.). Ła responde a do dimande cofà so fin:

  1. cuel tipo de "espozision" o "fatore de ris-cio" (canpi ełetromagnèteghi, incuinamento atmosfèrego, interferenti endòcrini, ec.) cuali spesìfeghe małatie el połe far?
  2. chełe spesìfeghe malatie/morti (ez. depresion, ipertension, tumore al serveło, etc.) da cuałe pusìbiłi espozision łe połe derivar?

I strumenti d'indàzene doparai da l'epidemiolozia analìtega i ze:

  1. i studi de coorte: i confronta łe frecuense de mortalità e/o de incidensa de specìfeghe malatie in diferenti popolasion esponeste (e no esponeste);
  2. i studi cazo-controło: i confronta łe frecuense de pusìbiłi espozision e/o fatori de ris-cio inte el grupo dei "cazi" (spesìfeghi malai, es. scléroze mùltepla) e "controłi", o sia sojeti no malai (da ła malatia in ezame: es. sclèroze mùltepla).

Epidemiolozia clìnega[canbia | canbia el còdaxe]

Ła se òcupa de ła resolusion de na patolozia, o de sbasàrghene el inpato doparando mètodi epidemiolòzeghi.

Epidemiolozia sperimantale[canbia | canbia el còdaxe]

Ła vàłuta ła eficasa dei interventi sanitari adotai dopo de indàzeni epidemiolòzeghe. Studi de epidemiołozia sperimantale i połe èsar sia de tipo preventivo (par ezénpio ła valutasion de l'efetivo bon-èzito de canpagne de sensibilizasion) sia terapeùtego (par ezénpio sperimantasion sui fàrmaghi e tècneghe operatòrie).

Notasion[canbia | canbia el còdaxe]

  1. (EN) Forest W. Nuter, [htp://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1526-0992.1999.09922.x/abstract Understanding the Interelationships Between Botànegal, Human, and Veterinary Epidemiology: The Ys and Rs of It Ał], in Ecosystem Health, vol. 5, nº 3, 1º setenbre 1999, p. 131–140, DOI:10.1046/j.1526-0992.1999.09922.x.
  2. Carol Buck, Alvaro Llopis, Enrique Nájera, Milton Terris. (1998). . ., The Challenge of Epidemiology: Issues and Selected Readings, in Scientific Publication, nº 505, Pan American Health Organization, Washington, DC, p. 3.

Altri projeti[canbia | canbia el còdaxe]

Linganbi foresti[canbia | canbia el còdaxe]


Controło de autoritàLCCN (ENsh85044373 · GND (DE4015016-1 · BNF (FRcb11971166r (data) · BNE (ESXX524989 (data) · NDL (ENJA00561888
Traesto fora da Wikipèdia - L'ençiclopedia łìbara e cołaboradiva in łéngua Vèneta "https://vec.wikipedia.org/w/index.php?title=Epidemiołozia&oldid=1057981"