Łéngua boareze

Łéngua boareze
Boarisch
Nome locaƚe	Boarisch
Tipo	continuum diałetałe, łéngua, diałeto e łéngua viva
Diałeto de	todesco
Parlà in	Zermània; Àustria; Itàłia; Svìsera
Autòctono de	Parlada in: Baviera; Sassonia; Burgenland; Carinzia; Bassa Austria; Alta Austria; Salisburghese; Stiria; Tirolo; Vienna; Trentino-Alto Adige; Veneto; Friuli-Venezia Giulia; Grigioni;
Parlanti
Totałe	14,5 milioni (Ethnologue, 2022) (2019 )
Caratarìsteghe
Scritura	alfabeto latin
Clasifegasion lenguìstega
	łéngua umana; łéngue indoeoropee; łéngue zermàneghe; łéngue zermàneghe osidentałi; łéngue altozermàneghe; lingue tedesche superiori (it)
Vulnerabiłità	2 vulneràbiłe
Còdazi
ISO 639-3	bar
Glottolog	bava1246
Ethnologue	bar
UNESCO	1019
IETF	bar
Destribusion zeogràfega
	; Distribuẑion zeografega de'l boareze

El boareze, łéngua àustro-bavarexe o bavareze^[1] (Boarisch in boareze^[2]), ła ze na łéngua zemànega.

El xe na łengua derivà dal alto tedesco (Oberdeutsch, fameja de diałeti derivanti dal grupo alto tedesco antico ), parlà soratuto inte ła Germania meridionałe, in Àustria, e anca in alcune aree de l'Itałia nordorientałe (provincia autònoma de Bolzan, oltre che in varie ìxołe łenguìsteghe de Treno e Friûl). Dal 2022, ła xe parlada da 14,5 milioni de parlanti in totałe.

Varianse

Ghe xe tre varianse de baxe:

Nordbairisch o Oberpfälzerisch (bavarexe setentrionałe o alto palatino)
Mittelbairisch o Donaubairisch (bavarexe centrale o bavarese danubiano)
Südbairisch (bavarexe del sud). Gh'è anca 'na variante minor, l'Hutterisch , parlà in di Stati Unii.

Etimołozìa

El tèrmine boareze el xe un conçeto diałetołòzego che deriva dal nome de łe antighie popołasion germàneghe dei Bavarezi e dal so diałeto tribałe. Xe inportante farghe ła distinsion tra sto tèrmine e cueło geogràfego-pułìtego, che el se riferise al Stato Lìbaro de ła Baviera, dove che se parla anca varianti che no łe fa parte del grupo lenguìstego bavareze (cofà i diałeti franconi o alemani).

L'orìzene del nome ła xe ojeto de discusion tra i studiozi. Ła teoria pì acetada ła dixe che el vegna da un conposto germànico ricostruìo come *Bajowarjōz (al plurałe). Sta forma ła xe po stada adatada inte l'antigo alto todésco cofà Beiara o Peigira, e latinixà inte ła forma Baiovarii.

Se ipotixa che sto nome el sia un endònimo. Drento al primo ełemento, Baio-, ghe xe l'etnònimo de ła tribù cèltega dei Boi (Boii). Sto legame el se cata anca inte el nome de ła Boemia (in antigo alto todésco Bēheima, dal germànico *Bajohaimaz, che signifega "caxa dei Boi", diventà po in tardo latin Boiohaemum). Trase de sta raixa łe se cata anca in vari riferimenti onomàsteghi locałi.

"Bairisch" e "Bayern": distinsion tra łéngua e stato

Inte ła lenguìstega se dopara de preferensa ła grafia todésca Bairisch par parlar de ła łéngua e de l'area lenguìstega "bavareze-austriaca". Al contrario, el tèrmine Bayerisch (bavareze) no el se riferise ai diałeti in sè, ma a un teritorio pułìtego ben preçixo, o sia el Stato Lìbaro de Baviera (Freistaat Bayern).

Sta distinsion terminolòzega ła xe neçesaria par do raxon prinsipałi:

Da na parte, drento i confini de ła Baviera, oltre ai diałeti de ceppo bavareze (parlà inte ła cosidita Vècia Baviera), se parla anca varianti francone (orientałi e meridionałi), ałemane e medio-todésche (par exenpio inte ła Franconia e inte ła Svevia bavareze).
Da l'altra parte, i diałeti de ła fameja bavareze no i se limita mìa a ła sola Baviera, ma i xe łe parlade autoctone de squaxi tuta l'Austria, del Südtirol (Provinsa Autònoma de Bolzan) e de serte "ìxołe lenguìsteghe" (enclave) inte ła provincia de Trento (cofà i Mocheni e i Cimbri), oltre che del paexe de Samnaun inte el Canton Grizon in Svìsera.

Storegamente, el nome de l'entità statałe el se scriveva Baiern (co ła "i"). Xe sta el re Ludwig I che, co un decreto del 20 de otobre 1825, el ga ordinà de canbiar ła scritura ufisiałe in Bayern (co ła "y" greca), par via de ła so granda amirasion par ła cultura e l'arte de ła Grecia antiga.^[3] Inte ła leteradura sientìfega se cata de frecuente anca ła definision de grupo "bavareze-austriaco" (Bayrisch-Österreichisch) par identificar sto insieme lenguìstego.^[4]

Caraterìsteghe tìpeghe

El bavareze no el xe mìa na senpliçe variante de scritura, ma un sistema lenguìstego co de łe règołe soe:

I pronomi personałi: Una de łe robe pì curioxe łe xe i pronomi de ła seconda persona plurałe. Mentre el todésco el dopara ihr, el bavareze el ga mantegnù łe forme dogałi de l'antigo germànico: ess (voaltri) e enk (a voaltri), che łe se cata anca inte i diałeti de łe ìxołe lenguìsteghe cibre in Itàlia.
El pasà prosimo: In bavareze el pasà remoto (Präteritum) el xe squaxi spariì del tuto. Se dopara squaxi senpre el pasà prosimo (Perfekt).
L'artìcoło determinativo: Speso i nomi de persona i vien preçedù dal artìcoło (da Hans, d'Mari), ròba che suçede anca inte ła łéngua vèneta.
Influenze latine: Par via de ła prexensa romana inte l'antica Rezia e Norico, el bavareze el ga conservà paròłe de orìzene latina che inte el resto de ła Germania no se cata (par exenpio, par dir "marti" se dixe Ergetag o Irtag, dal latin dies Martis, mentre in todésco se dixe Dienstag).

Reconoçimento e status

Anca se par ła leje de ła Republica Federałe de Germania el bavareze el xe considerà un "diałeto" e no na łéngua minoretaria ufisiałe, l'UNESCO el l'ha inserìo inte ła lista de łe łéngue "in perìcoło" (vulnerable). Sto fato el ga spinto łe istitusion a promòvar de pì l'uso del bavareze inte łe scołe e inte ła vita pùblega par evitar che el sparisa par colpa de l'omologasion col todésco standard.

Notasion

↑ o sevente altre grafie boarexe o bavarexe
↑ Ła pronunsia in boareze.
↑ Ludwig Zehetner: Das bairische Dialektbuch. Verlag C. H. Beck, München 1985, ISBN 3-406-30562-8, p. 16.
↑ Varda par ex.: Karl Meisen: Altdeutsche Grammatik I Lautlehre. J. B. Metzlersche Verlagsbuchhandlung, Stuttgart 1961, p. 10; Hermann Gelhaus: Der Streit um Luthers Bibelverdeutschung im 16. und 17. Jahrhundert. Max Niemeyer Verlag, Tübingen 1989, p. 259.

Wikimedia Commons el detien imàjini o altri file so bavarezo
Scholia el detien schemi gràfeghi so Łéngua boareze

Controło de autorità	GND (DE) 4112659-2 · BNF (FR) cb11934460d (data)

[1] sevente altre grafie boarexe o bavarexe

[2] Ła pronunsia in boareze.

[L.Zehetner-3] Ludwig Zehetner: Das bairische Dialektbuch. Verlag C. H. Beck, München 1985, ISBN 3-406-30562-8, p. 16.

[4] Varda par ex.: Karl Meisen: Altdeutsche Grammatik I Lautlehre. J. B. Metzlersche Verlagsbuchhandlung, Stuttgart 1961, p. 10; Hermann Gelhaus: Der Streit um Luthers Bibelverdeutschung im 16. und 17. Jahrhundert. Max Niemeyer Verlag, Tübingen 1989, p. 259.

[1]

[2]

[3]

[4]