Formento

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Va a: navigasion, serca
Sto articoło el xe scrito in venesian uxando łe convension de scritura de ła GVU
Nuvola apps bug2.svg
Formento
Wheat close-up.JPG
Formento
Clasificasion sientìfega
Domìnio: Eukaryota
Regno: Plantae
Divixion: Magnoliophyta
Clase: Liliopsida
Órdene: Poales
Fameja: Poaceae
Sotofameja: Pooideae
Tribù: Triticeae
Gènare: Triticum
Nomi comuni
Formento, formènt
Spece
Varda lista
Segui el Projeto Fórme de vita


El forménto o formènt (Triticum L.) el xé un gènere de piante che'l partien a ła famégia de łe graminàcee. Łe desferénti spece de frumento łe ga in comun paréce caratìsteghe. De altésa media de, su par xó, 70-80 cm[1], el forménto el xé formà da un ganbo vódo drénto da cual ghe parte da łe sincue a łe oto fogie[1]: de ste cuà l'ùltima ła coverxe ła parte superior. Sta qua ła xé formada da n'infioresénsa a spiga. Na volta fecondada ghe vien ospitade łe cariòside (in gènere 20-25 par spiga[1]) che łe xé, in parołe sénplise, łe séme, a łe cuałi ghe xé tacada na parte slongada, sotìl e tagénte, che, in natura, ła serve a ła pianta par sparpagnar łe seménse.

El forménto el vien coltivà un fià in tuti i climi, manco cuéłi tropicałi, dexèrteghi o masa frédi. Ła sémena ła vien fata infrà ła fin de otobre e l'inisio de novenbre, progresivamente antisipada col créser del'altésa.[2] El buto el salta fóra daspò 15-20 giórni[3]; d'inverno ła neve ła pol giutar a protèxer ła pianta dal geło.[3] In primavera prima ła pianta ła se slónga, daspò ghe xé ła fioridura, seguìa da ła formasion de ła spiga. Ła miedidura ła vien fata in giugno. Ła faxe daspò ła xé ła tubia (o tibia), 'nte ła qual el forménto el vien separà da prodóti de scarto come ła buła e ła pagia. Ste dó operasion łe vien fate conpagne da na stésa màchina ciamada mieditrébia. El forménto tènaro el ga na réxa de 5,47 tonełade par ètaro, méntre cuéło duro 2,29 t/ha[4]

Ła màxena del forménto ła ga dó prodóti prinsipałi: ła farina, che ła vien dal forménto tènaro, e ła sémoła, che ła vien dal forménto duro. Ła sémoła ła vien doparada par far ła pasta. Co ła farina se fa prinsipalmente el pan, el magnar par antonomaxia, ma anca tórte e biscoti. Ghe xé desferénti tipi de farina, "0", "00", "1" e "2", a secónda de ła cuantità de sènare e buła prexénti in eła (manco 'nte ła "00" e più 'nte ła "2"). Ła farina ła xé un magnar caraterixà da ła prexénsa dominante del'àmito, un polisacàride de riserva prexénte 'ntei cereałi e 'ntei sémi; 100 g de farina "00" i dà energia par 340 kcal, dae da 71,97 g de carboidrati, 13,21 g de proteine e 2,5 g de grasi.[5]

Spece[canbia | canbia sorxente]

Ła più inportante spece de triticum el xé el formento tènaro (triticum aestivum), cuéło che'l dà farina da pan e ché dónca xé el più coltivà al móndo. Daspò vien el formento duro (triticum durum), che'l da séme co desferénte struture protèiche: ste qua łe dà un maxenà de consisténsa veróxa. Infin da notar xé el faro, el forménto coltivà da più ténpo dal'omo. Ghe xé tre spece de faro: cueło pìcoło (triticum monococcum), cuéło medio (triticum dicoccum) e ła spelta (triticum spelta).

Ełénco[canbia | canbia sorxente]

  • Triticum aestivum
  • Triticum aethiopicum
  • Triticum araraticum
  • Triticum boeoticum
  • Triticum carthlicum
  • Triticum compactum
  • Triticum dicoccoides
  • Triticum dicoccum
  • Triticum durum
  • Triticum ispahanicum
  • Triticum karamyschevii
  • Triticum macha
  • Triticum militinae
  • Triticum monococcum
  • Triticum polonicum
  • Triticum spelta
  • Triticum sphaerococcum
  • Triticum timopheevii
  • Triticum turanicum
  • Triticum turgidum
  • Triticum urartu
  • Triticum vavilovii
  • Triticum zhukovskyi

Note[canbia | canbia sorxente]

  1. 1,0 1,1 1,2 Caraterìsteghe botàneghe del triticum
  2. Coltivasion del forménto
  3. 3,0 3,1 Scheda sul formento tènaro
  4. Scheda sul forménto de ła CeSPrA, provincia de Venesia
  5. Vałori nudrigativi