Carboidrati

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Va a: navigasion, serca
Sto articoło el xe scrito in venesian uxando łe convension de scritura de ła GVU
Strutura del α-glucosio

I carboidrati i xé el grupo che'l tol drénto łe più inportanti mołècołe che łe revarda i procesi biołòxeghi. I vien anca ciamadi glucidi, sùcari o sacàridi. I vien divixi in monosacàridi, disacàridi, oligosacàridi e połisacàridi. Infrà łe sóe funsion catémo queła prinsipal de dar energia 'ntel proceso ciamà metabołismo, in spesìfego in queła parte ciamada catabołismo, overosia ła formasion de energia co ła degradasion de mołècołe grande. Co ła reasion de osidasion del glucosio

C6H12O6 + 6O2 → 6CO2 + 6H2O

oltra che anidride carbònica, aqua e ATP otegnimo 342 kcal par mołe (anca se, co l'imagaxenaménto in ATP, quéłe veramente a despoxision łe xé 266 kcal/mol) da doparar par łe funsion del corpo.

I carboidrati i pol averghe altre funsion, derivae dal fato che łe infinide posibiłità de combinasion infrà i monosacàridi (łe mołècołe baxe dei altri glùcidi, come tuti i altri monòmeri par i respetivi połìmeri) łe perméte na granda varietà de mołècołe desferénti. Cusì glicògeno e àmito i fa da reserve de energia (respetivamente) par anemałi e piante, ła strutura de łe quai ła ga ła sełułoxa come mołècoła baxe.

I se destingue asae dai idrocarburi, che i no contien osìgeno insieme al carbonio e al'idrògeno, anca se i ga un nome che'l ghe somégia.

Monosacàridi[canbia | canbia sorxente]

Sacarosio

I monosacàridi i xé i sùcari baxe, che mési insieme i dà mołècołe più grande. In tèrmini chìmeghi, i xé aldèidi o chetoni che i ga grupi osidriłi (-OH) par ogni carbonio che no'l xé ocupa dal grupo carbonìłico (=O). I ga come formula mołecołar fondamental CnH2nOn, overosia i xé formai da mołècołe de aqua par ogni carbonio. I vien destinti in baxe al grupo aldeìdico o chetoso (monosacàridi aldosi e chetosi), al nùmero de carboni del schèłetro (che i va in gènere da tre a sie, dónca se parla de monosacàridi triosi, pentosi e esosi, coi tetrosi che i ga poca inportansa) e al'orientaménto dei grupi osidriłi (spece del quarto carbonio de ła caéna, se destingue cusì levogiri – a sanca - e destrogiri – a dreta -).

Magnar che i contien àmito

I monosacàridi più inportanti i xé:

  • Ribosio: (C5H10O5) pentoso, aldoso, destrogiro in gènere, catà 'ntel RNA e 'ntel ATP.
  • Ribulosio: (C5H10O5) pentoso, chetoso, destrogiro o levogiro.
  • Glucosio: (C6H12O6) esoso, aldoso. El xé el sacàride più comun, oltra che el prodoto final de ła degestion di tuti i sùcari sénplisi o conplesi. El vien imagaxenà 'ntel figà e strasportà 'ntel sangue, indole ła sóa prexénsa ła xé regołada da dó ormóni ciamadi insułina e glucagon. Un liveło (glicemia) masa alto de glucosio 'ntel sangue el porta al diabete.
  • Galatosio: (C6H12O6) esoso, aldoso, el se destingue dal glucosio par ła poxision del –OH del quarto carbonio.
  • Frutosio: (C6H12O6) esoso, chetoso, có el xé levogiro el vien ciamà levulosio. Comun 'nte ła fruta e 'ntel mièl, el ga n'alto poder dolsifegante. Có el se inròdoła el forma na mołècoła a forma pentagonal col osìgeno che'l xé el vèrtexe alto.

Disacàridi[canbia | canbia sorxente]

I disacàridi i xé el rexultà del union de dó monosacàridi. Ła reasion che ła porta a ła formasion de un legame glicosìdico ła xé de condensasion in quanto ła porta ła formasion de na mołècoła de aqua par ogni legame formà. El sacarosio el xé el sùcaro più cognosuo infrà tuti e'l se cata in tute łe tołe daspò che'l vien cavà dal'erbetarava o da ła cana da sùcaro; el xé formà da na mołècoła de glucosio a ła qual ghe vien tacada na de frutosio, ła fòrmuła dónca ła xé C12H22O11. El latosio el xé dà dal'union de glucosio e galatosio e'l xé el sùcaro de ła late; el maltosio el xé dà dal union de dó glucosi.

I oligosacàridi (dei quai i fa parte anca i disacàridi, ma sti ùltimi i vien squaxi sénpre considerai da sołi par via de ła maxor inportansa) i xé formai da un nùmero de monosacàridi che'l va da dó a sinque.

Połisacàridi[canbia | canbia sorxente]

Anca diti sùcari conplesi, perché i riva a averghe mière de monosacàridi, i połisacàridi i ga na strutura cusì ramifegada e granda che no ła perméte de degerirli sùbito, ma i ga bixogno de èser frasionai in tochi pìcołi prima de intrar 'nte ła circołasion sanguìgnea. Altre caraterìsteghe che i fa desferénti dai altri sùcari łe xé el saor (anca se tegnéndo in boca par un fià un toco de pan se scoménsa a sentir un saor dolse par l'ativasion del'enzima amilasi contegnùo 'nte ła sałiva) e'l fato che i no se desfa in aqua.

I połisacàridi i pol èser divixi in dó grupi. El primo el xé queło dei połisacàridi de reserva e i più inportanti de sti qua i xé l'àmito (reserva de sùcari par łe piante, catà soratuto in magnar come cereałi, patate e derivai) e'l glicògeno (reserva de sùcari par i anemałi, indove ła vien imagaxenada 'ntel figà). El secóndo el xé queło dei połisacàridi de strutura e i più inportanti de sti qua i xé ła sełułoxa (costituénte fondamental de ła parete sełułar, escluxiva de łe sèłułe vegetałi) e ła chitina (catada 'ntel exoschèłetro de particołari inseti).