Carpazi

Da Wikipedia, ła ençiclopedia lìbara.

I Carpàzi i xe na cadena de monti longa pi de 1500 kiłometri e łarga dai 12 ai 500, fata come un imenso arco conveso verso est, 'nteł' Eoropa çentro-orientałe (in todesco Karpaten, in ceco, połaco e slovaco Karpaty, in ungarese Kárpátok, in ucraino Kapnamu o Karpaty, in romeno Carpaṭi). Sta cadena ła scominsia sul Danubio, fra ł'Austria e ła Slovachia, a Bratislava, 'ndove ke'l fiume ła divide dałe ultime diramasion dełe Alpi (monti Leitha). I Carpazi i finise senpre sul Danubio, ma tanto pi in xo, in Romania, ała Porta de fero, a Orşova, 'ndove ke'l fiume i łi divide dai Monti Balcani. Ła superficie coverta da sti monti ła xe de 190.000 kiłometri quadri, l'altesa no riva tanto pi de 2500 metri, no ghe xe giaxàri, ma ghe xe imense foreste: i Carpazi romeni xe el pi grando teritorio boscoso d'Eoropa e i ga pi de un terso dei grandi predatori del continente (orsi bruni, lovi e linçi). I Paesi traversà da sta cadena de monti i xe: Republica Ceca, Slovachia, Połonia, Ongaria, Ucraina, Romania. Par desora, anca l'Austria e ła Serbia łe ga dełe diramasion del grupo principałe.

[modìfega] Etimołogia

El nome el pol derivare dała tribù dei Carpi, dei barbari daci ke i viveva fin al 381 sul versante est dei monti, rente el confin coł'Inpero Romano d'Oriente. Podaria anca esarghe na derivasion dała raixe indoeoropea sker/ker (tajare), da dove ke riva anca ł'albanese karpë (rocia). El nome Carpates vien scrito par ła prima volta da Tolomeo, 'ntel secondo secoło dopo Cristo. In Ongaria, 'ntei secołi 13° e 14°, i Carpazi i vien ciamà Thorchal o Tarczac o anca Montes Nivium.

[modìfega] Sudivixion

Ghe xe diverse sudivixion dei Carpazi. Questa xe ła pi senplice.

• Carpazi Ocidentałi: i coverse n'area ke ła va dał'Austria de nord-est, ała Moravia orientałe, ała Slovachia, ała Połonia meridonałe, ał'Ongaria del nord. El monte pi alto xe el Gerlachovský štít, 2655 metri, 'ntel grupo dei Tatra: el xe anca ła sima pi alta de tuti i Carpazi. Dopo ła łinea ke pasa par łe cità de Michalovce - Bardejov - Nowy Sącz - Tarnów scominsia i Carpazi Orientałi.

• Carpazi Orientałi: i se divide in Carpazi Orientałi in senso streto e Carpazi Meridionałi.

• • Carpazi Orientałi. I ciapa drento teritori deła Slovachia orientałe, deła Połonia, ma soratuto deł'Ucraina e deła Romania. I Todeschi e i Ucraini i łi ciama anca Carpazi boscosi e el monte pi alto el xe el Howerla, 2060 metri, el monte pi alto deł'Ucraina. Dopo el paxo de Predeal, in Romania, i taca i Carpazi Meridionałi.

• • Carpazi Meridionałi, ciamà anca Alpi Transilvaniche, in Romania. Deso ła cadena de monti ła punta decisa verso ovest. El monte pi alto xe el Moldoveanu, 2544 metri. Ghe xe diversi grupi:
    • Łe montagne Bucegi
    • Łe montagne Făgăraş
    • Łe montagne Parâng
    • Łe montagne Retezat-Godeanu
    • I monti Apuseni
    • Łe montagne Poiana Ruscă
    • Łe montagne del Banato