Łéngua norn
Da Wikipedia, ła ençiclopedia lìbara.
El Norn el xe na łéngua xermànega setentrionałe estinguesta che ła jera parlada su łe ìxołe Shetland e su łe Órcade, su ła costa nord de ła Scozia e a Caithness. Dopo che łe ìxołe łe xe stae conquistae da ła Scozia inte'l sècoło quindexe, el só uxo el xe stà scorajà da Goerno e ciexa de Scozia, e el xe stà man a man sostituìo dal Scots.
No se sa co exatesa quando che el Norn el se gabie estinguest. I ùltimi reperti e documenti i riva fin al sècoło disnove ma se pensa che l'uxo de ła łéngua el fuse za stà bandonà intorno a ła metà del sècoło disdoto. Qualche framento de ła łéngua el xe restà fin al di de uncuò in qualche paroła e intercałari uxai da i abitanti de qûełe xone, che i parla inglexe e Scots.
Un diałeto del Norn, el Norse, el jera parlà in Scozia - par exenpio a Caithness - me el se gavea za estinguest qualche sècoło prima che su łe ìxołe Órcade o su łe Shetland. Al dì de uncuò el Norn el xe soravivest cofà łéngua scrita, par exenpio su preghiere, su diplomi o qualche antiga inscrision.
Indice |
[modìfega] Clasificasion
El Norn el xe na łéngua Indo-Europea che ła apartien a ła łéngue xermàneghe del nord. insieme col Faroéxe, islandéxe e al norvejexe el fa parte del grupo de łe łéngue Scandìnave Oçidentałi, separae da łe Scandìnave Orientałi ovéro el svedexe e el danéxe. Anàłixe pi aprofondìe łe divide łe łéngue xermàneghe del nord in "Scandìnave Ixołane" e "Scandìnave Continentałi", col danexe, norvejexe e svedexe, uxando el criterio de ła mùtua intełezibiłità dovest anca al fato che el norvejéxe el xe stà tant influensa in particołar dal Danéxe durante łe só dominasion de l'ùltimo miłenio.
[modìfega] Sóni
Ła fonołoxìa del Norn no ła połe èsar determinada co preçixion a càusa del poc materiałe a dispoxision, ma i aspeti xenerałi i połe èsar estrapołai da łe poche forme scrite che łe existe ancora uncuò. El Norn el condivide tanti trati co i diałeti del sud-est de ła Norveja. Questo l'include i sóni fà /p, t, k/ o [b, d, g] prima o in mezo a do vicałi e ła conversion de /θ/ e /ð/ ("thing" e "that" rispetvamente) in [t] e [d] rispetivamente.
[modìfega] Gramàtica
Łe caraterìsteghe gramaticałi del Norn łe jera bastansa conpagne a qûeł'altre łéngue Scandìnave. Ghe jera do nùmari, tre xènari e quatro caxi (nominativo, acuxativo, xenitivo e dativo). Ghe jera do prinçipałi coniugasion dei verbi al prexénte e al pasà were e, cofà tute łe łéngue xermèneghe setentrionałi, l'uxava un sufiso inveçe de l'artìcoło determinativo par indicar ła definitività cofà in Danéxe/Norvejéxe/Svedéxe uncuò: man(n) ("man"); mannen ("the man").
[modìfega] Exénpio de testo
- Favor i ir i chimrie, / Helleur ir i nam thite,
- gilla cosdum thite cumma, / veya thine mota vara gort
- o yurn sinna gort i chimrie, / ga vus da on da dalight brow vora
- Firgive vus sinna vora / sin vee Firgive sindara mutha vus,
- lyv vus ye i tumtation, / min delivera vus fro olt ilt, Amen.
- Fy vor or er i Chimeri. / Halaght vara nam dit.
- La Konungdum din cumma. / La vill din vera guerde
- i vrildin sindaeri chimeri. / Gav vus dagh u dagloght brau.
- Forgive sindorwara / sin vi forgiva gem ao sinda gainst wus.
- Lia wus ikè o vera tempa, / but delivra wus fro adlu idlu.
- For do i ir Kongungdum, u puri, u glori, Amen
- Faþer vár es ert í himenríki, verði nafn þitt hæilagt
- Til kome ríke þitt, værði vili þin
- sva a iarðu sem í himnum.
- Gef oss í dag brauð vort dagligt
- Ok fyr gefþu oss synþer órar,
- sem vér fyr gefom þeim er viþ oss hafa misgert
- Leiðd oss eigi í freistni, heldr leys þv oss frá ollu illu.
[modìfega] Bibliografìa
- Barnes, Michael P. The Norn Language of Orkney & Shetland. Lerwick: Shetland Times 1998. ISBN 1-898852-29-4
- Barnes, Michael P. "Orkney and Shetland Norn". In Language in the British Isles, ed. Peter Trudgill, 352-66. Cambridge: Cambridge University Press, 1984.
- Jakobsen, Jakob. An Etymological Dictionary of the Norn Language in Shetland. 2 vols. London/Copenhagen: David Nutt/Vilhelm Prior, 1928-32 (reprinted 1985).
- Low, George. A Tour through the Islands of Orkney and Schetland. Kirkwall: William Peace, 1879.
- Marwick, Hugh. The Orkney Norn. London: Oxford University Press, 1929.
- Rendboe, Laurits. "The Lord's Prayer in Orkney and Shetland Norn 1-2". North-Western European Language Evolution 14 (1989): 77-112 and 15 (1990): 49-111.
- Wallace, James. An Account of the Islands of Orkney. London: Jacob Tonson, 1700.
