Łéngua norn

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Va a: navigasion, serca

El Norn el xe na łéngua xermànega setentrionałe estinguesta che ła jera parlada su łe ìxołe Shetland e su łe Órcade, su ła costa nord de ła Scozia e a Caithness. Dopo che łe ìxołe łe xe stae conquistae da ła Scozia inte'l sècoło quindexe, el só uxo el xe stà scorajà da Goerno e ciexa de Scozia, e el xe stà man a man sostituìo dal Scots.

No se sa co exatesa quando che el Norn el se gabie estinguest. I ùltimi reperti e documenti i riva fin al sècoło disnove ma se pensa che l'uxo de ła łéngua el fuse za stà bandonà intorno a ła metà del sècoło disdoto. Qualche framento de ła łéngua el xe restà fin al di de uncuò in qualche paroła e intercałari uxai da i abitanti de qûełe xone, che i parla inglexe e Scots.

Un diałeto del Norn, el Norse, el jera parlà in Scozia - par exenpio a Caithness - me el se gavea za estinguest qualche sècoło prima che su łe ìxołe Órcade o su łe Shetland. Al dì de uncuò el Norn el xe soravivest cofà łéngua scrita, par exenpio su preghiere, su diplomi o qualche antiga inscrision.


Clasificasion[canbia | canbia sorxente]

El Norn el xe na łéngua Indo-Europea che ła apartien a ła łéngue xermàneghe del nord. insieme col Faroéxe, islandéxe e al norvejexe el fa parte del grupo de łe łéngue Scandìnave Oçidentałi, separae da łe Scandìnave Orientałi ovéro el svedexe e el danéxe. Anàłixe pi aprofondìe łe divide łe łéngue xermàneghe del nord in "Scandìnave Ixołane" e "Scandìnave Continentałi", col danexe, norvejexe e svedexe, uxando el criterio de ła mùtua intełezibiłità dovest anca al fato che el norvejéxe el xe stà tant influensa in particołar dal Danéxe durante łe só dominasion de l'ùltimo miłenio.


Sóni[canbia | canbia sorxente]

Ła fonołoxìa del Norn no ła połe èsar determinada co preçixion a càusa del poc materiałe a dispoxision, ma i aspeti xenerałi i połe èsar estrapołai da łe poche forme scrite che łe existe ancora uncuò. El Norn el condivide tanti trati co i diałeti del sud-est de ła Norveja. Questo l'include i sóni fà /p, t, k/ o [b, d, g] prima o in mezo a do vicałi e ła conversion de /θ/ e /ð/ ("thing" e "that" rispetvamente) in [t] e [d] rispetivamente.


Gramàtica[canbia | canbia sorxente]

Łe caraterìsteghe gramaticałi del Norn łe jera bastansa conpagne a qûeł'altre łéngue Scandìnave. Ghe jera do nùmari, tre xènari e quatro caxi (nominativo, acuxativo, xenitivo e dativo). Ghe jera do prinçipałi coniugasion dei verbi al prexénte e al pasà were e, cofà tute łe łéngue xermèneghe setentrionałi, l'uxava un sufiso inveçe de l'artìcoło determinativo par indicar ła definitività cofà in Danéxe/Norvejéxe/Svedéxe uncuò: man(n) ("man"); mannen ("the man").


Exénpio de testo[canbia | canbia sorxente]

[1]

Favor i ir i chimrie, / Helleur ir i nam thite,
gilla cosdum thite cumma, / veya thine mota vara gort
o yurn sinna gort i chimrie, / ga vus da on da dalight brow vora
Firgive vus sinna vora / sin vee Firgive sindara mutha vus,
lyv vus ye i tumtation, / min delivera vus fro olt ilt, Amen.
Fy vor or er i Chimeri. / Halaght vara nam dit.
La Konungdum din cumma. / La vill din vera guerde
i vrildin sindaeri chimeri. / Gav vus dagh u dagloght brau.
Forgive sindorwara / sin vi forgiva gem ao sinda gainst wus.
Lia wus ikè o vera tempa, / but delivra wus fro adlu idlu.
For do i ir Kongungdum, u puri, u glori, Amen
Faþer vár es ert í himenríki, verði nafn þitt hæilagt
Til kome ríke þitt, værði vili þin
sva a iarðu sem í himnum.
Gef oss í dag brauð vort dagligt
Ok fyr gefþu oss synþer órar,
sem vér fyr gefom þeim er viþ oss hafa misgert
Leiðd oss eigi í freistni, heldr leys þv oss frá ollu illu.

Bibliografìa[canbia | canbia sorxente]

  • Barnes, Michael P. The Norn Language of Orkney & Shetland. Lerwick: Shetland Times 1998. ISBN 1-898852-29-4
  • Barnes, Michael P. "Orkney and Shetland Norn". In Language in the British Isles, ed. Peter Trudgill, 352-66. Cambridge: Cambridge University Press, 1984.
  • Jakobsen, Jakob. An Etymological Dictionary of the Norn Language in Shetland. 2 vols. London/Copenhagen: David Nutt/Vilhelm Prior, 1928-32 (reprinted 1985).
  • Low, George. A Tour through the Islands of Orkney and Schetland. Kirkwall: William Peace, 1879.
  • Marwick, Hugh. The Orkney Norn. London: Oxford University Press, 1929.
  • Rendboe, Laurits. "The Lord's Prayer in Orkney and Shetland Norn 1-2". North-Western European Language Evolution 14 (1989): 77-112 and 15 (1990): 49-111.
  • Wallace, James. An Account of the Islands of Orkney. London: Jacob Tonson, 1700.

Ligadure foreste[canbia | canbia sorxente]