Àtomo

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Va a: navigasion, serca
Sto articoło el xe scrito in venesian
Reprodusion a schema del'àtomo del'ełio. Ła xona negra ła xé l'orbital 1s. El nùcleo el saria sfèrego.

L'àtomo (dal greco ἄτομος, àtomos, che no se pol divìder: union de , alfa privativo, e τομή, tomé, divixion) el xé ła più pìcoła parte de ogni ełemento che'l ghe sia in natura che ghe mantien łe caraterìsteghe chìmeghe. El vien ciamà cusì perché ai inisi el vegniva considerà l'unità più pìcoła, da ła qual no se podeva tagiar via parte, de ła materia: sta teoria ła partien a ła dotrina dei fiłòxofi gresi Leucippo, Democrito e Epicuro, e ła vien ciamada atomismo. Datorno ła fin del'Otoxénto (co ła descoverta del'ełetron) el xé stà demostrà che l'àtomo el gera divixìbiłe, esendo a sóa volta conposto da partexełe più pìcołe (a łe quałi démo el nome de "subatòmeghe"). L'àtomo el rexulta infati costituìo da neutróni, ełetróni e protóni.

Ła teoria atòmega ła xé ła teoria su ła natura de ła materia che ła dixe che tuta ła materia ła sia costituìa da unità ełementari ciamade àtomi.

Ła teoria atòmega ła vien referida ai stati de ła materia sòłido, łìquido e aeriforme, méntre ła saria difìsiłe da łigar al stato de plasma, 'ntel qual alti vołumi de presion e tenperadura i scansa ła formasion de àtomi.

Parte[canbia | canbia sorxente]

In particołar, l'àtomo el xé conposto da un nùcleo cargà poxitivamente e da un nùmero de ełetróni, ugual queło dei protóni, cargai negativamente, che i ghe rua datorno sensa n'òrbita definia (l'ełetron el vien dóncadito "dełogałixà"), 'ntei "sgusi ełetròneghi". El nùcleo el xé conposto da protóni, che i xe partexełe cargae poxitivamente e da neutróni, che i xé partexełe sénsa carga: protóni e neutróni i xé diti nucleóni. In proporsion, se'l nùcleo atòmego el fuse grando quanto un pomo, i ełetróni i ghe ruaria datorno a na distansa de un chiłòmetro a ocio; un nucleon el ga masa squaxi 1800 volte più granda de queła de n'ełetron.

Sta tabeła ła recapìtoła łe caraterìsteghe de ste tre partexełe fondamentałi.

Partexeła S'nboło Carga Masa Notasion
Àtomo de litio
Ełetron e- -1,6 × 10−19 C 9,1093826 × 10−31 kg (0,51099 891 MeV/c²) Descoverto da Thomson in baxe a łe esperiénse sui ragi catòdici de William Crookes. Col'esperimento de ła giosa de ogio Millikan el ghe gà ciarìo ła carga.
Proton p+ 1,6 × 10−19 C 1,6726231 × 10−27 kg (9,3828 × 102 MeV/c²) Descoverto da Ernest Rutherford col'esperimento dei ragi alfa, ła sóa existénsa ła gera stada ipotixada xà da Eugene Goldstein, łavorando coi ragi catòdici.
Neutron n 0 C 1,674 927 29(28) × 10−27 kg (9,39565 560(81) × 102 MeV/c²) Descoverto da James Chadwick, ła sóa existénsa ła xé stada evinta a partir da contradision studiae prima da Walther Bothe, daspò da Irène Joliot-Curie e Frédéric Joliot.

Par definir ogni àtomo, se fa riferimento a dó quałità:

  • Nùmero de masa (A): ła suma del nùmero de neutróni e protóni 'ntel nùcleo
  • Nùmero atòmego (Z): el nùmero dei protóni 'ntel nùcleo, che, al stato nèutro, el xé ugual al nùmero de ełetróni fora da eo; l'àtomo dónca el ga carga nèutra 'ntel só conpleso.

Per scovrir el nùmero dei neutróni leva al nùmero de masa el nùmero atòmego

Ghe xé na grandesa che ła ghe descrive ła masa, definia pexo atòmego (in manièra più s-ceta "masa atòmega"), espreso 'ntel SI in unità de masa atòmega (o dalton, sìnboło uma, o anca soło u), indove na unità de masa atòmega ła xé na de łe dódexe parte de queła de n'àtomo de carbonio-12 (12C). El nùmero dei ełetróni che i rua datorno el nùcleo el xé ugual al nùmero dei protóni 'ntel nùcleo: in quanto ste carghe qua de vałor pari, n'àtomo el xé normalmente ełetregamente neutro e dónca anca ła materia stesa. Però i existe àtomi che i tol o dà via ełetróni, par exénpio 'ntel corso de na reasion chìmega: ła spece che ghe salta fora ła se ciama ion; i ióni i pol èser ałora de carga poxitiva o negativa.

I àtomi che i ga el steso nùmero atòmego i ga łe stese propietà chìmeghe:i xé stai dónca mesi drento par convension al steso ełemento.

Dó àtomi i pol desferensiarse anca 'ntel averghe un nùmero atòmego ugual ma un desferénte nùmero de masa: sti àtomi i xé diti ixòtopi e i ga medeme propietà chìmeghe. Par exénpio l'àtomo de idrògeno el ga più ixòtopi: in natura infati sto qua el xé prexente in granda magioransa come 1H (formà da un proton e n'ełetron) e in menor quantità da 2H (o deuterio, che'l se cata 'ntel aqua pexante e'l xé formà da un proton, un neutron e n'ełetron) e 3H (o trisio, davèro raro, formà da un proton, dó neutróni e n'ełetron). Dal pónto de vista chìmego, idrògeno, deuterio e trisio i prexenta medeme propietà, anca se reserche dei xórni de ancuo łe xé drio rełevar na magior instabiłità del deuterio 'ntei sói conposti.