Vila vèneta

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Va a: navigasion, serca

Ła vila vèneta ła xe 'na tipołoxia de rexidensa patrisia fondà dal patrisiado de ła Republica de Venesia ca ła s'ha sviłupà inte łe aree agricołe dei Domini de Tèraferma infrà ła fin del XV sècoło e 'l XIX sècoło. Inte 'sto arco tenporałe xe stà reałixà pì de sincuemiła vile vènete, la maxor parte 'ncora conservà e tutelà dal Istituto Rejonałe Vile Vènete; łe xone atualmente intaresà da ła prexensa de 'sti edifisi łe xe l'intièra Rejon Vèneto, in particołar la Riviera del Brenta, e serte xone de pianura del Friuli-Venesia Julia.

Inte'l XVI secolo, co'l architeto Andrea Paładio, se ga formà un specifego tipo de vila vèneta, individuà co'l nòme de Vila Paładiana: łe vile paładiane del Veneto łe xe stà inserie inte'l ełenco dei patrimoni del umanidà del UNESCO.

Istòria[canbia | canbia el còdexe]

Ła concuista venesiana de ła Tèraferma vèneto-friulana, conpiù tra el XIV e 'l XV sècoło, ła gà conportà un senpre maxor intaresamento de l'aristocrasia vèneto-venesiana pa' i posedimenti fondiari. A łe propietà grande se gà cunpagnà grandi investimenti in agricoltura, speso derivà dai rèditi mercantiłi de łe fameje, remunerà in seguito da ła produtività de łe tenude. Eł sinboło de cuesto "mondo" jera ła vila vèneta, in cui se afiancava sia ła estetica e ła grandioxità de ła rexidensa signoriłe, sia i edifisi adibii a ła gestion de ła tenuda circostante: ła ghea duncue, a difarensa de altri sistemi de vile, 'na dopia funsion, sia de raprexentansa e de svago, che de sentro produtivo. Tałe sviłupo el xe stà posibiłe, come dito, anca grasie a łe fortune mercantiłi venesiane: łe cuałe, al contrario de cuanto sostegna ła "foła" speso dominante, no łe jera direte esclusivamente al Mar Adriatico (vardar par exenpio łe galee che prestava servisio regołar de comercio co łe Fiandre, o ła Conpagnia Vèneta del Baltico), del cuałe comuncue ła xe rimasta ła prinsipałe potensa comerciałe fin al 1797 e inte'l cuałe i comerci i jera inportanti (anca se declinanti inte ła so cuota de comercio globałe) anca dopo che łe potense euro-atlanteghe łe ghea verto nove rote comerciałi e esplorà novi teritori.

Vegnea sodisfà cusita anca chel bixogno venesian de ritorno a ła tèraferma e a ła canpagna, che, inte 'na sità fata de całi struche e de orixonti lagunari, el jera diventà scuaxi un mito.

Ła strutura de ła vila de tèraferma ła cata ła so base inte i castełi, cascà in dixuso e scuaxi tuti situà so aree rialsà e de vałor paexagistego: a partir da cueste architeture, ła nobiltà venesiana ła taca ła conversion in vila, xontandoghe inte'l tenpo un nùmaro cresente de ełementi stiłisteghi tipisi de l'architetura de ła sità, fin a ełaborar un modèło che'l gà el so apise inte łe dimore paładiane; cusita modeło urban e modeło agricoło i va a inestar un interscanbio culturałe ca se protrae inte i secołi: ła venesianità ła vien esportà inte łe ełeganti dimore de ła tèraferma, mentre l'amor par łe canpagne e pa' i orixonti cołinari l'influensa soratuto l'arte sincuesentesca de Venesia, come testimonià da łe opere de Zorzi da Castelfranco e Tisian.