Tornado

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Va a: navigasion, serca
'Sto artìcoło el 'é scrito doparando ła grafìa dita DECA
F5 tornado Elie Manitoba 2007.jpg

El tornado, o tronba de aria o anca in łengua veneta tórcoło, sion o bisineło, el ze na cołona de aria in viołenta rotasion che, jenerada da un cumułonenbo, ła vien zo da ła altesa de łe nubi fin a tocar par tera. El tórcoło el ga un diàmetro a’l teren che’l pol èsar da i 10 metri fin a i 2 chiłòmetri. El fenòmano l’è comunemente oservàbiłe parché el se manifesta con na nube de condensasion a forma de inpiria o de probòside. Pol èsar che’l tórcoło no’l rive a tocar par tera e łora, inte ‘sto cazo, A se parla de funnel cloud (let. “nube a inpiria” in angleze); via de tut anca se no se vede ben el cono che'l toca par tera A ghe ze isteso na probabiłità che simo de fronte a un tornado, de fati coel che'l conferma la prezensa de’l fenòmano el ze el tùrbine de pólvare, detriti e ruinasi che’l zvołasa rodando a ła baze de’l cono (debris cloud in angleze). Na règoła fondamentałe par anałizar un tornado ła ze coeła de no fisarse solche so ła dimension e ła forma de’l tórcoło parché i ze parametri che i dize poco a revardo de l’efetiva vełosità de i venti [1]. De fati ghemo tornado che i pol èsar clasifegài in varie forme ma in tuti i cazi i pol èsar asè destrutivi:
- rope tornado (let. “tornado a forma de cordeła”) el ze un tórcoło sotiłe e sinuozo, co na forma che ła recorda taolta coeła de na bisa. Siben che’l gapia na forma cusì iregołare e un diàmetro stretołin A se pol catar rope tornado che i ze stài asè destrutivi;
- wedge tornado (let. “tornado a forma de cunjo”) i ze i tipi de tórcołi da ła forma pì ànpia, rivando anca a ‘ver un diàmetro che'l riva a 2 chiłòmetri e na vełosità de i venti in rotasion asè ełevada, par fortuna eventi de ‘sto tipo i ze asè ràdeghi.

Tornado mezosiclòneghi[canbia | canbia el còdexe]

N’altro tipo de clasifegasion ła ze coeła che ła tien da conto de’l mecanizmo de formasion de’l tórcoło: de fati, siben che tuti i tenporałi i pol jenerar un tornado, coełi pì viołenti e parigołozi i ze coełi jenerài da na cusidita superseła, che ła ze un tenporałe che’l contien un mezosiclon, a dir na basa presion che ła far rodar tuto el sistema tenporałesco. I tornado mezosiclòneghi, o “da superseła”, i ze coełi tra i pì viołenti in asołuto, de fati i pol rivar a i gradi EF4 e EF5 de ła Scała Fujita Avansada. ‘Sto tipo de tórcułi i pol formarse anca in Veneto [2] [3].

Tornado no-mezosiclòneghi[canbia | canbia el còdexe]

I ze un tipo de tórcułi jenarài da un tenporałe che no’l ga caratarìstaghe mezosiclòneghe. In lengua angleze i ze ciamài landspout. A leveło de potensa no i riva mai a superar ła clase EF2 , i ze lenti inte’l spostamento (30/40 km/h) e in zènare i dura poco tenpo, de sołito 10-15 menuti. I ze un fenómeno asé difondesto in Eoropa e in Italia e in serti cazi i pol isteso provocar dani a łe robe e ferir łe parsone.

Tronbe de mar[canbia | canbia el còdexe]

Łe tronbe de mar, zeneralmente, łe ze de i fenòmani de’l tipo no-mezosiclònego e de fati in angleze łe vien ciamaè waterspout, siben che A se costuma ciamar cusì tuti i tórcułi che i se forma só la suparfisie del mar (ma anca so i łaghi). Via de tut pol anca capitar che łe se crea de łe tronbe de mar mezosiclòneghe, un tipo de evento che'l pol intaresar anca el Mar Adriàtego da’l momento che so chełe acue A ghe ze na serta posibiłità che nasa de i tenporałi a superseła [4]. El 4 de junjo de'l 2016 a Marina, inte’l ciozoto, na superseła so’l mar ła ga jenerà na tronba de mar tornàdega che, tocando ła teraferma, ła ze deventada par poco tenpo on tornado a tuti i efeti [5].

Mułinełi de pólvare[canbia | canbia el còdexe]

I ze fenòmani che i pol capitar in prezensa de masa całor a łeveło de'l teren, na condision che ła pol jenerar de i moti convetivi de l'aria verso suzo che, insenbrài a na rotasion, i ciapa ła forma de un tórcoło picenin vizìbiłe par via de ła pólvare che'l fa mułinar. In łengua angleze i se conosesti co'l tèrmene dust devil (let. diavołeto de pòlvare). Oltra che èsar picenini respeto on tornado i ga anca na vełosità de l'aria asè pì basa e donca i ga na potensa modesta che asè de ràdego ła pol portar dano a łe robe e a łe parsone. I mułinełi de pòlvare, par via de łe condision che in coełe i se jènera, i ze fenòmani tìpeghi de l'istà e de tute chełe zone co'l clima dezèrtego e infogà. Łe varie sonde spasiałi mandàe so'l pianeta Marte łe ga confarmà che 'sti fenòmani i càpita anca so ła tera marsiana [6]. In łengua veneta i vien anca ciamài co'l tèrmene "salbaneło", a dir na creadura tìpega de'l folclore sìmiłe a'l masariol. Na paroła, donca, visina al sinjifegà łetarałe de'l tèrmene angleze dust devil.

Note[canbia | canbia el còdexe]

  1. G. Formentini, A. Gobbi, A. Griffa, P. Randi, Il tornado e la tromba marina in Temporali e Tornado, Edizioni Alpha Test, 2009.
  2. Tornado F3 a Vallà di Riese Pio X (TV) del 6 giugno 2009.[1]
  3. Il tornado di Pianiga, Dolo e Mira (VE) dell'8 luglio 2015.[2]
  4. Supercella sull'Alto Adriatico del 15 giugno 2003.[3]
  5. Un violento tornado devasta il litorale di Sottomarina.[4]
  6. Tornado su Marte catturato dal NASA Mars Reconnaissance Orbiter.[5]

Bibliografia[canbia | canbia el còdexe]

G. Formentini, A. Gobbi, A. Griffa, P. Randi, Temporali e Tornado, Milano, Edizioni Alpha Test, 2009. ISBN=88-978-483-0992-9