Sistema de votasion

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Jump to navigation Jump to search

Un sistema de votasion o sistema ełetorałe 'l xe l'insieme de le regołe co cui se vota par n'elesion o pà un referendum.

Vien cussita precixà come xe che xe fata ła scheda ełetorałe, quante xe e come che xe fate łe circoscrision, cossa e come se poe votare e come xe che vien fora 'l rixultato de ła votasion (chi xe che se toe łe careghe par na elesion e se xe passà o manco ła proposta pà un referendum).

Scheda ełetorałe[canbia | canbia el còdaxe]

Difarenti sistemi de votasion i voe difarenti schede ełetorałi.

Al di de uncò se poe votare quaxi dapartuto soło che pà un partìo (o pà un candidà), ma ghe xe dei paexi ndoe che se poe ordinare i vari candidài.

Co alcuni sistemi, sóra tuto coi proporsionałi, ghe xe ła posibiłità de dare 'l voto de prefarensa a una o pì persone del partìo che te ghè votà. Co alcuni se poe anca votare contro un candidà (cavandoghe un voto de prefarensa che 'l ga ciapà da qualchedun altro) o anca contro tuti i partìi (in Itałia ła roba pì visina sarìa votare scheda bianca o 'nułarla par protesta, ma no ła ga mai efeti reałi fà cavare careghe a tuti quanti).

Circiscrision[canbia | canbia el còdaxe]

De sołito, tra i scopi de na ełesion ghe xe queło de 'vere n'òrgano legislativo che gàpia łe careghe spartìe tra partìi difarenti, cussita che sia raprexentàe łe idee e i intaressi de tuti quanti. Sta roba ła se poe 'vere dando tute łe careghe a liveło nasionałe e spartendosełe faxendo un conto ugnoło o dividendo i ełetori in varie circoscrision a seconda de ndoe che i abita: ogni circoscrision ła poe dare soło che na carega (eora la circoscrision se ciama anca cołegio uninominałe) o pì de una (cołegio plurinominałe). 

Tipi de sistemi de votasion[canbia | canbia el còdaxe]

Careghe pà partìo dopo le ełesioni federałi tedesche del 2005.

I tipi de sistemi de votasion se poe inisialmente dividare tra proporsionałi majoritari. Par 'vere n'equilibrio tra rapresentatività (favorìa dai proporsionałi) e governabiłità (favorìa dai secondi) se ricore speso a sistemi còreti o a sistemi misti.

Sistemi proporsionałi[canbia | canbia el còdaxe]

I sistemi proporsionałi i xe quei ndoe che ła persentuałe de careghe pà ogni partìo ła xe grosomodo conpagna a quea dei voti ciapài.

Par spartirse łe careghe in modo proporsionałe tra i partìi ghe xe dó fiłosofie de pensiero: ghe xe 'l metodo del divixore e ghe xe 'l metodo dei resti pì grandi. Col primo, e in particołare qua prexentemo el metodo d'Hont, se dà na carega drio chealtra (finché no łe finise) al partìo che faxendo "voti ciapài / (careghe xà 'segnàe)" el ga 'l rixultato pì grando. Col secondo, e in particołare qua prexentemo el metodo Hare, ogni partìo se tóe tante careghe quante ghe ne vien fora vardando la parte intiera de "careghe in tuto * voti ciàpai / voti bóni par tuti i partìi", łe careghe rimaste vóde łe va ai partìi co ła parte dopo ła virgoła pì granda.

Par capire de precixo a che persone xe che va łe careghe bisogna vardare se ghe xe un cołegio ugnoło nasionałe (ad exenpio xe cussita in Israełe par ła ełesion del Knesset) o se ghe xe pì de na circoscrision. Se 'l xe 'l secondo caxo xe difarente se łe circoscrision xe indipendendenti l'una da chealtra (ad exenpio a Catełogna xe divixa in 4 circoscrision provinciałi par ła ełesion del só Parlamento) o se łe circoscrision no łe xe altro che divixion pà vardare ndoe xe che un partìo ga ciapà pì voti (ad exenpio xe cussita par łe ełesion eoropee in Itałia, ndoe che ła spartision de łe careghe se fa a liveło nasionałe).

El problema del sistema proporsionałe puro xe che a xe agra che un partìo da soło el riesa ciapare na fracada de voti che ghe dia pì de metà de łe careghe, dasandoghe governare fasilmente. Se rende cussita speso necesari acordi tra partìi difarenti, a volte anca co partìi che no i jera ne ła coalision ufisiałe prima del voto.

Par provar a jutare ła governabiłità se ricore speso a coretivi majoritari. I pì doparài i xe:

  • métare no sbaramento: se un partìo no'l ciapa almanco na persentuałe de voti bóni no'l se toe gnanca na carega (ad exenpio, par łe ełesion regionałi in Vèneto ghe xe no sbaramento al 3%, queo pa'l parlamento tedesco el xe al 5% e in Turchia el xe al 10%);
  • fare tante circoscrision, indipendenti l'una da chealtra, co poche careghe ciascuna: cussita, drento ogni circoscrision, ghe xe no sbaramento naturałe beo alto (ad exenpio, in Spagna ghe xe 350 deputài e 52 circoscrision, cavàe quełe grandi fà Madrid e Barsełona, ne łe altre vien 'vantagiài i partìi pì grosi o quei che i xe ben radicài a liveło locałe);
  • dare un premio de majoransa al partìo o a ła coalision che i ciapa pì voti. El premio el poe èsare un nùmaro fiso de careghe (ad exenpio, 'ntel parlamento greco 50 careghe su 300 łe va al primo partìo, pa'l Parlamento Sicilian el premio xe de coalision e 'l consiste in 9 careghe su 90) o èsare mobiłe, in modo da garantire che chi che vinse 'l gàpia pì de metà de łe careghe e 'l posa governare sensa fare acordi dopo le votasion (ad exenpio, 'ntei comuni itałiani: se ghe xe manco de 15000, àneme ła lista che ciapa pì voti ła se tóe 'l 66,6% de łe careghe; se ghi ne xe de pì de 15000, ła coalision che -al primo o al secondo turno- ciapa 'l 50%+1 dei voti ła se tóe 'l 60% de łe careghe).

Sistemi majoritari[canbia | canbia el còdaxe]

I sistemi majoritari i xe quei ndoe che łe circoscrision łe xe tute quante cołegi uninominałi. De sołito, par quanto posibiłe, se serca de fare cołegi che i sia grosomodo tuti grandi conpagni.

Uninominałe seco[canbia | canbia el còdaxe]

N'exenpio de schede doparàe pa'l uninominałe seco (soło a scheda sóa sanca) e a dó turni (quea sóa drita serve pa'l secondo turno tra i candidài che i ga ciapà pì voti al primo).

Co luninominałe seco', ogni cołegio el dà na carega al candidà (che 'l se poe prexentare ligà a un partìo o fà indipendente dai partìi) che ciapa anche soło un voto pì de chealtri, no inporta se quei che no lo ga votà i xe pì de quei che lo ga votà.

L'uninominałe seco el xe doparà, ad exenpio, 'ntel Regno Unìo pa'l elesion de ła Càmara dei comuni.

Uninominałe co dó turni[canbia | canbia el còdaxe]

Co l'uninominałe a dó turni, ła carega ła va al candidà che 'l ga ciapà pì voti al primo turno soło se i jera almanco el 50%+1 dei voti bóni. Se no ghe xe stà candidài che i ga ciapà sta persentuałe, se fa un secondo turno (bałotajo) ndoe che se poe votare soło i candidài che i ga ciapà pì voti (almanco dó, ma ad exenpio in Fransa i va al secondo turno anca quei che i xe sta votài da almanco 1 ełetore su 8, quindi ogni tanto ghe xe dei bałotaji co 3 o 4 candidài).

Voto alternativo[canbia | canbia el còdaxe]

N'exenpio de schede doparàe pa'l voto alternativo: se segna co "1" ła prima prefarensa, co "2" ła seconda e via cussita.

Col sistema col voto alternativo ogni ełetore 'l ga da ordinare tuti quanti i candidài, o almanco quei che ghe piaxe, secondo łe só prefarense.

Se ghe xe un candidà che 'l ga ciapà almanco el 50%+1 de prime prefarense eora sto qua 'l se tóe ła carega pa'l so cołegio. Se invese no'l ghe xe, se cava 'l candidà che 'l ga ciapà manco prime prefarense de tuti e se xonta ai altri candidài łe seconde prefarense indicà so quełe schede. Se desso ghe xe un candidà che 'l ga ciapà almanco el 50%+1 de prefarense eora sto qua 'l se tóe ła carega, altrimenti se va 'vanti cussita finché no ghe xe un candidà co almanco el 50%+1 dei voti.
El voto alternativo el xe doparà in Australia par la càmara basa.

Sistemi misti[canbia | canbia el còdaxe]

I sistemi misti i xe quei ndoe che un fià de careghe se dà co un sistema majoritario e un fià co uno proporsionałe. Coi sistemi misti ghe xe quindi dei cołegi uninominałi (che i dà careghe al candidà che 'l vinse), ma ghe xe anca de łe circoscrision pì grande (muci de cołegi uninominałi) e che łe dà careghe proporsionalmente ai voti ciapài dal partìo ne ła circoscrision stesa (eventualmente cavandoghe i voti doparài dai só candidài par vinsare 'ntei cołegi uninominałi).

Un sistema misto el xe doparà in Scosia pa'l elesion del Parlamento Scosexe.
Controło de autoritàGND (DE4139210-3
Traesto fora da Wikipèdia - L'ençiclopedia łìbara e cołaboradiva in łéngua Vèneta "https://vec.wikipedia.org/w/index.php?title=Sistema_de_votasion&oldid=957471"