Scała pentatònega

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
I tasti neri del pianoforte i conpone na scała pentatònega (Sol♭, La♭, Si♭, Re♭, Mi♭)

Na scała pentatònega (dal grego "grego : πέντα, penta, "sincue" e "grego : τόνος", tonos, "tension", derivà dal verbo τείνω o sia teinō, "tender, slongar", che ga orixenà anca el termeno ton) ła xe na scała muxicałe conponesta da sincue note (conosesta anca come scała pentafònega, dal grego πέντα e φωνή, phoné, "son").

Łe scałe pentatòneghe łe un mucio comuni in scuaxitute łe culture muxicałe, a partir da numaroxi tipi de mùxica folk (ad exenpio ła mùxica celtica, el folk ungarexo, el folk albanexe, el gamelan indonexian o i canti huayno andini) fin a ła mùxica afregana ocidentałe e i so derivai de stanpo afro-merican cofà el spiritual, el jazz, el blues e, soratuto, el rock. Anca inte ła mùxica clàsega ła scała pentatònega ła xe stà anpiamente utiłixada, ad exenpio in numeroxe conpoxision de Claude Debussy.[1]

Tipi de scałe pentatòneghe[canbia | canbia el còdaxe]

Łe scałe pentatòneghe conosùe inte el sistema muxicałe tenperà ocidentałe łe xe tute anemitòneghe, o sia prive de intarvałi de semiton, e dao che łe xe scałe conponeste soło che da sincue grai (in partegołar no xe posìbiłe identifegar i do grai che tipegamente i da a ła scała diatònega maxor na spenta a ła risołusion verso grai viçini, o sia el cuarto e' l sètemo grao) no łe ga ła tendensa a rixolver verso ła tònega o ła dominante.

In altri sistemi musicałi ghe xe tutavia caxi in cui i etnomusicołoxi descrive scałe pentatòneghe emitòneghe (ovvro co intarvałi de semiton), anca se speso, tratandose de tenperamenti non ecuabiłi, parlar de semitoni ła xe na aprosimiasion. Ad exenpio, in alcune aree de l'Àfraga ocidentałe, xe difondeste scałe pentatòneghe che, se semplifegae e raprexentae mediante el sistema tenperà, łe contien intarvałi de segonda minor (par exenpio Do, Re♭, Mi♭, La♭ e Sol).

Pentatòneghe "maxori" e "minori"[canbia | canbia el còdaxe]

Łe pentatoneghe claseghe łe xe donca caraterixae no soło da ła so mancansa de intarvałi de semiton, ma anca dal fato che caùgna de łe sincue note pol èsar nota finałe e tòneca). Donca el xe inpròpio destinguer intrà na scała pentatònega maxor e minor, ma xe comuncue evidente «come inte ła scała pentatònega sia contegnùi i do modełi tonałi» [2] maxor e minor.

El modo clàsego de costruir na pentatònega el xe cueło de tor sincue note consecutive dal sircoło de łe cuinte: ad exenpio Do, Sol, Re, La e Mi, che riordenae łe forma na pentatònega de Do. So ła baxe de ste sincue note A se pol destinguer varie scałe pentatòneghe anemitòneghe, łe cuałe se forma senplisemente spostando i do intarvałi de tersa minor che łe caraterixa (mai consecutivi): ła pentatònega "maxor" xe cueła co na tersa maxor tra i primi tre soni, e ła xe in pràtega baxà so na scała diatònega maxor sensa el cuarto e'l sètemo grao:

Pentatònega "maxor" de Do
Scolta sto sonAscolta

Se trasportemo ła scała pentatònega de Do in Sol♭ otegnemo Sol♭, La♭, Si♭, Re♭ e Mi♭, che xe i sincue tasti neri del pianoforte:

Pentatònega "maxor" de Sol♭

Vien drìoman ciamae "minori" łe pentatòneghe costruìe so na scała minor naturałe priva del segondo e del sesto grao. De fato łe note che se otien xe łe istese de ła pentatònega "maxor" costruìa so ła rełativa scała diatònega maxor: ad exenpio ła pentatònega "minor" de La ła ga łe istese note de na pentatònega "maxor" de Do, senplisemente suonada a partir dal La, e ła prexenta un intarvało de tersa minor in partensa:

Pentatònega "minor" de La
Scolta sto sonAscolta

A se note che, xontando na nota a sta scała (el cuarto grao aumentà) se otien ła scała blues, conponesta da sìe note (ad exenpio: La, Do, Re, Re♯, Mi, Sol).

Esempi[canbia | canbia el còdaxe]

Land of the silver birch.ogg (info file)

Amazing grace 1922.ogg (info file)

Łe scałe pentatòneghe, come açenà, łe xe asè comuni in te i canti tradisionałi e inte ła mùxica folk. Un brano co l'intièra mełodia baxada so na pentatònega "maxor" xe ła canson popołar Oh! Susanna scrivesta da Stephen Foster, opur l'ino cristian Amazing Grace.
Un exenpio in "minor" xe ła canson tradisionałe canadexa "Land of the Silver Birch".

Anca inte el jazz ła pentatònega (e ła so anałoga scała blues a sìe note) xe asè comuni: un exenpio xe ła parte inisiałe de ła melodia de In a Sentimental Mood de Duke Ellington, opur ła mełodia de I got rhythm un famoxo standard de George Gershwin.

Notasion[canbia | canbia el còdaxe]

  1. Jeremy Day-O'Connell (2009). Pentatonicism from the Eighteenth Century to Debussy in Music and Letters (90). DOI:10.1093/ml/gcn072. URL consultà el aprile 2009.
  2. Mangione Giovanni, La pedagogia della musica secondo Zoltán Kodály , UNI Service, 2007.
Traesto fora da Wikipèdia - L'ençiclopedia łìbara e cołaboradiva in łéngua Vèneta "https://vec.wikipedia.org/w/index.php?title=Scała_pentatònega&oldid=1013427"