Vinovo

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Va a: navigasion, serca
Vinovo
(PMS) Vineuv
comun
Tore del rełojo
Tore del rełojo
Dati aministrativi
Stato bandiera Itałia
Rejon Piemonte – stema Piemonte
Provincia Torin – stema Torin
Sìndico Maria Teresa Mairo (sentro-sanca) dal 14/06/2004, confermà el 14/06/2009
Teritorio
Coordinae 44°57′00″N 7°37′00″E / 44.95, 7.633333Coordinate: 44°57′00″N 7°37′00″E / 44.95, 7.633333
Altitudine 220 m s.l.m.
Superfise 17,7 km²
Abitanti 14 286[1] (31-07-2011)
Densità 807,12 ab./km²
Frasion Garino, Tetti Rosa, Tetti Grella, Tetti Borno, Tetti Caglieri
Comuni confinanti Candiolo, Carignano, La Loggia, Moncalieri, Nichelino, None, Piobesi Torinese
Altre informasion
Còd. postałe 10048
Prefiso 011
Fuxo orario UTC+1
Còdexe ISTAT 001309
Còd. catasticałe M060
Targa TO
Cl. sismega 4
Nome abitanti vinovexi
Patrono san Bortoło
Dì de festa 24 de agosto
Locałixasion
Italy location map.svg
Vinovo
Italy relief location map.jpg
Vinovo
Locałixasion del Comun de Vinovo inte ła Provincia de Torin.
Locałixasion del Comun de Vinovo inte ła Provincia de Torin.
Sito istitusionałe

Vinovo (Vineuv in piemontexe) xe un comun de 14.286 abitanti de ła provincia de Torin.

Aministrasión[canbia | canbia sorxente]

El sindico xe Maria Teresa Mairo dal 14 zugno del 2004. 'Ntel 2009 ła ga avùo naltro mandato.

Corsi d'aqua[canbia | canbia sorxente]

El torente Chisola a Vinovo

'Ntel teritorio de Vinovo, ai màrxeni del sentro abitativo orixinàl e prinsipal, score el torente Chisola che va a sbocàr in Po visin a Moncalieri.

Un fià de Storia[canbia | canbia sorxente]

Ła sità gà na łonga storia che fonda łe so raìxe in tenpi tanto antighi: infati in sta xona xe stài ritrovài resti risałenti al V secoło d.C. I documenti storici più veci che parla de queła che sarà ła Vinovo de onco' xe del 1040: in queł'ano un àto notariłe sertifega che i Marchexi Romagnarono ghe gaveva donà a ł'Abasia de San Silano de Romagnano alcuni tereni siti 'ntel teritòrio de Vinovo. Su sto documento el teritòrio xe indicà 'fa Victus Novus, nome restà 'ntel Medioevo ad indicare el grupo de edifici e tereni che jera de proprietà de vari fedautari. 'Ntel 1268 spunta un àto de vendita, 'nte ła stòria locałe, de ła fameja Della Rovere che 'ntel 1400 deventarà paròna de l'intiero teritòrio vinovexe. Ła nasita del comun xe datà 1458, co'l dùca Ludovico di Savoia conséde a ła Comunità Vinovexa łe Costitusión in defexa dei sitadini. Co' ła morte de l'ultimo disendente dei Della Rovere, 'ntel 1692, el feudo vinovexe xe stà cedùo ai Cónti de łe Lanze che ło gà goernà fin al 1732. In queł'ano el gardenàl Carlo Vittorio Amedeo delle Lanze sede ła sità al re Carlo Emanuele III, che ghe l'à donà, unìa a Stupingi, a ła Commenda de l'Ordine Mauriziano. L'Ordene xe stà sopreso 'ntel 1800 e un mucio de tere xe stàe vendùe a privà, soło drìo el 1815 xe stà ricostruìo l'avér co' Stupinigi e parte de Vinovo: el casteło, alcuni tereni, łe vacarìe e i boschi. 'Ntel 1865 ła frasión de Stupinigi xe stà definitivamente separà dała sità e anesa a Nichelino.

'Ntel 1775 parte del casteło vien adibìa a fabrica par la łavorasión de łe magiòliche e de łe porsełane e dopo 'l 1780 gà traversà un periodo d'oro soto ła diresiòn de Vittorio Amedeo Gioanetti. Ała fin de l'800 ała rinomà industria ceramica s'a fiancà łe fornàxe e łe fiłànde, 'na ròba che gà portà a 'na progresiva cresésta de ła popołasión, co' 'na conseguente espansión del paéxe, e ała necesaria costrusión de edifici publici 'fa el Comùn, łe scołe, l'axiło e ła Caxa del Cotołengo. Par quanto riguarda ła vita culturałe, 'ntel 1847 xe stà fondà ła Filarmonica Vinovexa Giuseppe Verdi, corpo muxicałe bandistico de ła sità, da łóra dagnóra ativo. Segno de progreso e de aquixìa inportansa xe stà anca, 'ntel 1882, ł'inaugurasión de 'na łinea tranviaria che unìva ła stasión de Porta Nova de Torin a Vinovo. 'Ntel 1941 el paexe gà subìo un bonbardamento da parte dei aerei de ła RAF łe cui conseguense xe stàe de tre ferìi e tante caxe desfàe.

Sede comunałe[canbia | canbia sorxente]

El pałaso Comunałe co'ła Piasa Marconi danànsi

Fin ała fine del XVIII sec. sirca, el Comùn de Vinovo gà sede 'nte ła vacarìa de ła Famegia Farò (che un tenpo gera propietà del Conte Castelli di Sessant) drìo ł'abside de ła céxa parochiałe; drìoman el xe stà trasferìo 'nte ła caxa Marchiaro de Via San Bartolomeo. Poco dopo ł'Unità de Itałia el Comun l'è stà trasferido in piasa delle Grida, atuałe caxa de canton de Via Cottolengo co' via don Mazzolari. Qualche ano drìo, 'ntel 1878, el Comùn de Vinovo, dovendo trasferìr el Comùn in una nòva e più anpia sede, gà cronpà ła vecia vila de ła Contesa Bosco di Ruffino, pervegnùa in redità dal conte Prospero Castelli di Sessant, riadatandoła a sede muniçipal, come che xe ancùo, piasa Marconi. L'edificio, nel corso dei ani, gà subìo radicałi trasformasión, ła pì pexòca in conseguensa del bonbardamento de ł'11 setenbre 1941. In quea note un grupo de reoplani da bonbardamento de ła RAF gà descargà un pìngoło de bonbe incendiarie so'l centro de Vinovo, colpìndo anca 'l Pałaso Munisipàl. Le fasàde xe stàe xontàe 'ntei ani 1972-1973 in una de łe ristruturasion drìo, 'ntel 1978-79 xe stà integrà 'na manega verso via Marconi e xe stà radicalmente ristruturà i locałi interni.

Strutura de ła sede comunałe[canbia | canbia sorxente]

El conpleso de ła sede comunàl xe caraterixà da'l corpo de fabrica storego e dai corpi de fabrica xontà che 'ntel pasàr dei ani, i ga conpletà sui lai el lòto orixinàl. El fronte storico su Piasa Marconi, dal quało ghe xe l'aceso prinsipàl ała sede comunàl, xe caraterixà da un portegà de aceso picenin sorastà dal balcon de ł'uficio del Sindìco co' bałaustrà. Sòra ła łinea de spòrto de tałe strutura, ghe xe un frontón co' ła scrita "MUNISIPIO" (dito anca Comùn). Ai lai de l'intràda de ła sede comunałe xe prexenti do bałaustrài. La scansión de łe sbuxadure xe tanto regołàr e xe prexenti de łe soàxe decorative sensa frèxi. Le pitùre utilixà jera a baxe viniłica. Longo tuto l'edificio core un regołón in pièra.

Edifici de intarese storego/artistego[canbia | canbia sorxente]

Casteło dei Della Rovere[canbia | canbia sorxente]

El Casteło dei Della Rovere

Se trata de un pałaso de stiłe rinasimentałe costruìo infra 'l 1480 e 'l 1517 in sostitusión de un pałasoto de minor dimensión adibìo a fortésa defensiva. Ła se catava su l'atuałe Piasa Rey. De ła so costrusión, vołesta da ła fameja omonema, xe stà sponsór e soventór el gardenàl Domenico della Rovere, orixinàl de Vinovo. Recentemente restorà, el Casteło gà al so interno pregevołi stuchi e dipinti a grotésca de ła Scòła del Pinturicchio[2] e un bel giòstro co' decorasión in còto. Co'l sfantàrse de ła fameja Della Rovere, el castèl 'ntel 1692 l'è pasà a la corona sabauda e Carlo Emanuele II, asegnandoghe el titoło de cónte de Vinovo a so fiòło (spùrio) ch'el gavea avùdo 'ntel 1712 da Gabriella di Mesmes des Marolles [3]. Francesco Agostino, ghe gà dà in concesión anca el castèło. Tutociò ła concesión del casteło xe tornà ała corona 'ntel 1732 visto che l'ultimio rède de ła fameja Delle Lanze gaveva sielto ła cariera eclexiastica (jera el futuro cardinàl Carlo Vittorio Amedeo Delle Lanze (1712-1784), so fioło de Francesco Agostino e de Barbara Piossasco de Piobesi). 'Ntel 1752 Carlo Emanuele III ghe lo gà consegnà ała Comenda Magistrałe de Stupinigi, che 'ntel 1776, ghe lo gà dà in concesion a Vittorio Brodel ed a ł'arcanista Pierre-Antoine Hannong, al fin che i podese condurghe esperimenti so łe porsełàne e ła eventuałe produsión de łe medème. Fałìa l'inprexa dei do, el castèl l'è pasa in concesión 'ntel 1780 a Vittorio Amedeo Gioanetti, che l' a avùdo el medèmo incargo, portà a termine co' un certo suceso. Drìo ła morte del Gioanetti, fałìo el tentativo de Giovanni Stoppini de continuàr ł'atività del Gioaneti, el casteło xe stà vendùo 'ntel 1825 a ł'Università de Torin, che 'ntel 1836 ghe ło gà vendesto a so vòlta al comun de Torin dal quało 'ntel 1839 jera stà cronpà dai fradełi, Giacomo e Luigi Rey che ghe gavea logà 'na fàbrica de tapèi[4]. Da'l 30 setenbre 2006 l'è sede de la biblioteca comunałe e da'l 2007 anca de ła St. John International University.


Céxa de San Bortoło (San Bartolomìo)[canbia | canbia sorxente]

Costruìa 'ntel 1451 cofà anpliamento de ła capeła privàda dei Della Rovere e dedicàda a San Bortoło, gera subintràda ałora cofà céxa parochiałe a queła de San Desiderio. 'Ntel 1472 ła parochia vien fornìa de un pestrìn. 'Ntel 1615 ła céxa xe stà anplià e ristruturà 'nte łe forme che groso modo se połe vedare unco'. Durante ła guera del Monferato, el 4 agosto 1630 alcuni squadroni de cavałarìa gà bruxà ła céxa parochiałe indove el Podestà gavea fato saràr łe masarìe e i beni de ła popołasión vinovexe. Finìa ła bataja ła céxa l'è stà ricostruìda[5].

Céxa de Santa Croxe (o dij Batù)[canbia | canbia sorxente]

Xe stà tirà su 'nte ła segónda metà del XV secoło ed adibìa a sede de culto par la Conpagnia dei Flagellanti (in piemontexe, Batù. Co' ła fondasión 'ntel 1577 de ła Confraternita de Santa Croxe par òpara de Bartolomeo Feccia, la céxa nel corso dei secołi gà subìo un mucio de canbiamenti e mejoraménti. I confradei de Santa Croxe durante łe prusisió, jera rivestìi de un càmixo bianco e co'l cao ricoerto da un capùso bianco, e xera apónto diti i Batù. Grasie ałe oferte che rivava da fonti diverse (quote che vegniva versàe par ogni sepoltùra e limòxine anoneme) 'ntel 1601 gera stài cronpài do candeliéri de otón e i rełativi ciri, e 'nte ł'avrìl del 1603 xe stài conpletài i łavori de ł'altàr. 'Ntel 1612 i mestri Giovanni Maria Sarasino e Antonio Franchetto gà piasà ła porta de ła céxa. 'Ntel 1751 gà tacà i łavori par la costrusión de un novo canpanìl «...per poter regere detta Campana, ed a ciò si senta più lontano il suono della medesima » (par podér rèxer dita Canpana, e a ciò se senta più łontàn el són de ła medèma[6] la nova costrusiónt sarìa sorta lateralmente a ł'aso de ła navàda, e gavarìa mexurà sirca sìe metri da ł'altésa del covèrto de ła céxa. Nei primi ani del 1800i confradei gavea cronpà un novo organo par 150 franchi. Durante ła segónda guera mondiałe so'l canpanìłe xe stà montà, da parte dei miłitàri un pósto de avistamento antiaereo e 'ntel 1945 i miłitanti de ła rexistensa vinovexi e partixani gavea catà recèto so'l canpanìłe, par scanpàr via ałe patùgie naxifasiste. A ł'interno xe prexente un bel coro łigneo, intagià dai mestri Bartolomeo Borello e Francesco Antonio Rochie 'ntel 1715 e restorà 'ntel 2010. Ancùo ł'edificio svincołà da ł'uxo łiturgico, vien utiłixà speso par manifestasión particołari cofà, ad exenpio, 'na mostra de prexèpi 'ntel periodo de nadàl.

Scoła Luigi Rey[canbia | canbia sorxente]

Interesante exenpio de architetura de fine '800, xe stà sede de ła prima scoła ełementàre de Vinovo, omagio de ł'industria Luigi Rey. Reałixàda da ł'architeto Caselli, prospeta so ł'omonema piasa Rey, avendo ała so sànca el lai danànsi del Casteło de ła Róvare. 'Ntei ani 1934-35 xe stà alsà de un pian, in seguito ała cresita de ła popołasión scołastica, e xe stà utiłixà fin al 1978. Atualmente xe sede de numaroxe asociasión locałi.

Céxa de San Desiderio[canbia | canbia sorxente]

Céxa cimiteriałe tirà su nte ła prima metà del XVIII secoło so łe ruìne de ł'anteàta capèła del Santuario de San Desiderio (inisiàl patròno del paexe). La céxa orixinàl de San Dexiderio jera un mucio diversa da ł'atuałe santuario e no xera gnancora tornià dal çimitero, ma gera 'na sàvia costrusión co' tuta probabiłità a 'na soła navàda, ixołàda in mexo ała 'verta canpagna. L'interno, a pianta croxe grega, xe reałixà in stiłe rococò. La fasàda in matón vivo, co' decori in ceramica połicroma (tìnpano so'l portàłe e capitełi), xe de ła segónda metà del XIX secoło.

La Rotonda[canbia | canbia sorxente]

Pregevołe ed orìxinałe edificio fato costruìre 'nte ła xona meridionałe del teritòrio comunałe[7] a ła fin de l''800, so projeto de l'Inx. Crescentino Caselli, da parte de un nodàro torinexe cofà so "caxa de canpagna". Xe stà sede de un Circoło Sociałista dal 1919 al 1922, ano in cui xe stà dà ałe fiame da 'na squadra fasista. Unco' apartien a privà che ghe abita.

L'ała del Marcà[canbia | canbia sorxente]

L'ała del Marcà xe pósta a ła croxèra de łe do vìe prinsìpałi del vecio borgo medievałe. L'atuałe architetura xe anca queła òpara de ł'architeto Caselli, ła cui prónta xe ben riconosibiłe ne ła scanpàda dei archi ranpànti e nei quarełi rosi prodoti ne łe fornàxe locałi, oltra che nei àrpexi in fero utiłi a mantegnìr l'equiłibrio de ła strutura. L'edificio l'è stà costruìo 'ntei ani 1580-1585 a cura de ła Conpagnia de Santa Croxe.

Imàxeni de Vinovo[canbia | canbia sorxente]

Sviłupo urbanistego[canbia | canbia sorxente]

La ricostrusión dopo ła guèra[canbia | canbia sorxente]

La ricostrusion dopo ła guèra gà portà a ł'insediamento de nove industrie de legnami e metalmecaniche. Intra 'l 1955 e 'l 1970 xe arivài in paexe un mucio de imigrà che rivava da ła Romagna, dal Veneto e da łe región del sud, cussì tanti che in sto ultimo terso de secoło ła popołasión xe pasàda dai sirca 2 500 abitanti del 1940 ai atuałi 14 000. Ancùo no gà più łe carateristeghe del paexe agricoło de un tenpo e, nei ultimi vinti ani, ła seràda de ła maxór parte de łe industrie locałi che un tenpo ofriva laóro anca a tanti vinovexi, gà inflito un duro colpo al setór secondario de Vinovo.

Centro e frasión[canbia | canbia sorxente]

El teritòrio comunàl pitosto estexo, conta un centro storico, frasión, alcune de łe quałi distanti più chiłometri dal centro, e alcuni paéxi rexidensiałi. Una de łe frasión xe Garino. Garino xe 'na sitadina un mucio picenina co' 'na scòła materna, una ełementare e naltra media.

L'ipodromo[canbia | canbia sorxente]

Sul scominsio dei ani '60 xe stà costruìi a Vinovo do ipodromi: uno par le corse al troto e uno par quełe al gałopo. Recentemente (2005) ł'ipodromo del gałopo xe stà butà xo par farghe posto al Juventus Center e ad un futuro groso conpleso comerciałe. Xe restà quindi ativo soło che ł'ipodromo del troto.

Juventus Center[canbia | canbia sorxente]

El progeto de ła socetà calcistica Juventus de fabricàr un novo centro sportivo infra i comùni de Nichełino e Vinovo gà trovà ła so sede 'ntel teritòrio de Vinovo. El centro sportivo Juventus Center xe stà inaugurà 'ntel 2006. El conpleso gà i so ingrèsi in via Stupinigi 182.

La Scòła Materna ecołogica[canbia | canbia sorxente]

La scòła statałe par l'infansia

El 20 novenbre 2010 xe stà inaugurà ła nova scòła de ł'infasìa reałixà segóndo i rigoroxi criteri de sparègno energetico e de sostenibiłità anbientałe. Situà in via Garibaldi, visina al centro storico, xe diretamente afasà so'l grando parco del Castèl. Costruìa patòca co' ełementi de łegno prefabricà asenblà infra łori so'l pòsto, la scòła no xe cołegà al gas metano, no utiłixa energia da conbustibiłi fosiłi e donca łe spexe par el riscaldamento dei anbienti e de ł'aqua e quełe par la fornidura de energia ełetrica xe guałìvi a xero[8].

Asociasión Locałi[canbia | canbia sorxente]

La Fiłarmonica Giuseppe Verdi[canbia | canbia sorxente]

La Filarmonica vinovexe "Giuseppe Verdi" xe nata uficialmente 'ntel marso 1847, in ocaxiôn de ła vixita pastorałe de ł'arcivescovo de Torin, Luigi Fransoni. 'Ntel corso dei ani l'è devegnù sełebre in tuto 'l Piemonte, tanto che a cauxa dei nùmaroxi inpegni, la banda gà dovesto spartìrse in du. La Banda muxicałe de Vinovo gà continuà nel servisio a grào e vołontario a tuta ła sitadinansa e 'ntei ani '50 l'è riusìa a otegnère 'na sede stabiłe. 'Ntel 1999, la filarmonica gà partisipà cofà unega raprexentante par l'Itałia al 20° Osterreichisches Blasmusikfest de Viena.

La Famija Vinoveisa[canbia | canbia sorxente]

La Famija Vinoveisa nase 'ntel 1981 par vołer de alcuni çitadini Vinovexi, "co'l fin de salvavardàr le tradisión del patrimonio locałe. Ogni ano, 'ntel periodo de Nadàłe, cura ła mostra dei prexepi ne ła céxa de Santa Croxe.

Corałe Ars Nova - St. John's International Choir[canbia | canbia sorxente]

El Coro Ars Nova nase 'ntel marso del 2007, par inisiativa de alcune persone amanti del canto e de ła muxica. El repertorio spasia dal xenare clasico a queło tradisionałe co' brani de muxica operistega de ł'Otosento tirài xo da łe maxór òpare dei grandi conpoxidori cofà Verdi, Bellini, Rossini, Mozart[9].

Stema[canbia | canbia sorxente]

El stema del comùn de Vinovo raprexenta un unicorno e i cołori xe quełi de ła caxada Della Rovere, overosìpia el xało e'l blu.

Personałità łigàe a Vinovo[canbia | canbia sorxente]

Xemełagi[canbia | canbia sorxente]

Vinovo xe xemełà co':

Flag of Argentina.svg Luque (Argentina), Argentina , comun argentino del Dipartimento de Río Segundo ne ła provincia de Córdoba;

Flag of Italy.svg Casalbore, Italia, dal 2011 , comun irpin in provincia de Avellino.

Evołusión demografega[canbia | canbia sorxente]

Note[canbia | canbia sorxente]

  1. (IT) Dato Istat - Popołasion rexidente al 31 de lujo 2011.
  2. (IT) Gabriella gera una Delle Lanze avendo spoxà el 2 disenbre 1668 el conpiacente Carlo Delle Lanze, conte de Sales. (L. De Mauri, Vinovo et ses porcelaines, p. 15)
  3. (IT) Modèl:FR L. De Mauri, Vinovo et ses porcelaines pp. 15-16
  4. (IT) Comùn de Vinovo, parcorsi Monumentałi
  5. (IT) Walter Canavesio e Piergiorgio Grana (a cura di), La Confraternita di Santa Croce in Vinovo, Quaderni della Famija Vinoveisa
  6. (IT) Uncuo' infra łe via "della Rotonda" e "San Giovanni Bosco"
  7. (IT) Bioarchitetura Itałia, La scòła materna ecołògica a Vinovo
  8. (IT) La Famija Vinoveisa chi semo
  9. (IT) Concerto de Nadàl, corałe Ars Nova

Cołegamenti esterni[canbia | canbia sorxente]

Note[canbia | canbia sorxente]

  1. Ilario Manfredini, Il Castello della Rovere di Vinovo p.25 e segg.dea provinsia de Torin. Se cata 'nteła piana a sud de Torin.

Bibliografia[canbia | canbia sorxente]

  • Ilario Manfredini, Il Castello della Rovere di Vinovo, edizione a cura del Comune di Vinovo, 2007;
  • (FR) L. De Mauri, Vinovo et ses Porcelaines, Piantanida Valcarenghi Editori, Milano, 1923
  • Walter Canavesio e Piergiorgio Grana, La Confraternita di Santa Croce in Vinovo "I Quaderni della Famija Vinoveisa", vol. 1, Vinovo 1986

Altri progeti[canbia | canbia sorxente]