Sami

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Jump to navigation Jump to search
'Sto artìcoło el 'é scrito doparando ła grafìa dita Grafia Veneta Reformada

I sami (inte ła só łengua sámit o sápmelaš), konyosùi anka kofà lapponi, i xe na popołasión de sirka 75.000 kristiani ke i vive intel nord deła Fenoskandia, int'un area ke i cama Sápmi, ke ła se dexlonga par tuta ła penixoła de Kola fin 'nte ła Norveya sentrałe, capando dentro łe rejoni setentrionałi de ła Finlandia e de ła Xvèsia, e pasando kusìta par 4 stati difarénti. Anka se no i xe stà mai na nasión indipendente, i sami i ga na só storia, łengua, kultura, e identità.

Etimołoxìa del nóme[canbia | canbia el còdexe]

Se pensa ke ła paroła Sámi, kofà la rejon finlandexe storega Häme (camà in latìn Tavastia) e Suomi(Finlandia in finlandexe) łe podarìa èsar un préstio dal proto-xermanego *sōma-, a só volta dal proto-baltego *žēmē, tèra.[1]

In Itałia i xe meyo konyosùi kome lapponi, anka se el xe un tèrmine bałarìn ke'l pol intendare anka kiunkue'l viva inte ła Laponia o inte ła Rejon finlandexe ko'l steso nóme. Sta paroła ła deriva dal latìn medioevałe lappones, ke a só volta el deriva dal xvedexe lapp.

Storia[canbia | canbia el còdexe]

Łe prime nótisie su sto popoło łe se kata inte ła Storia de łe guere de Prokopio di Cesarea del 551[2] e inte l'Ino a Ragnar (Ragnarsdrápa) de Bragi Boddason intel IX secoło. Ła prima ópera 'ndo ke se parla ben ben dei uxi e kostumi dei popołi setentriónai ła xe ła Historia de gentibus septentrionalibus, skrita da Olao Magno a Roma intel 1555.

Na volta i sami i era soratùto arlevadóri de rene, peskadóri e kaxadóri nomadi, i vivéa 'nte dełe kapane mobiłi camàe kota, o 'nte dełe ténde camàe lavvu, ma dai ani '50 i ga tuti moła ła vita nomade.

I Sami kontenporanei[canbia | canbia el còdexe]

Onkó tra i sami no ge xe movimenti ke vołe l'indipendensa połitega. Existe però i Parlamenti sami in Finlandia, Norveya e Xvèsia, ke difende i só interesi e ła só identità kulturałe. In pi i ga na só bandièra e un só ino, adotài dal Conseyo Sami intel 1986.[3]

Rełiyon[canbia | canbia el còdexe]

Ła rełiyon tradisiónałe dei sami ła yèra de tipo shamanico. El shamàn el faxéa tuta na sèrie de riti par védar intel futuro, sonando un tamburo majiko. Molti riti yèra dedikài ai animałi, par exenpio ko ge ne venyéa copà uno, se metéa un toko de carne de ony parte del corpo inte na spèce de tonba, ko ła konvinsión che kusìta ła divinità ła faxese resusitàr l'animałe inte'n'altro mondo. [4] I sami i credéa infati inte l'existensa de un anima ke ko i moriva ła se stakava dal corpo.[5]

Note[canbia | canbia el còdexe]

  1. Article on the subject by the Finno-Ugrian Society. Sgr.fi, 2008-02-29
  2. Gwyn Jones, I vichinghi, Roma, Newton Compton Editori, 1995.
  3. National Symbols. saamicouncil.net
  4. Il ramo d'oro, di James Frazer, ed. Newton&Compton, Roma, 1995 (pag. 591, voce "Propiziazione degli animali selvatici")
  5. Maria Antonia Capitanio, Lapponi in Popoli che scompaiono, Milano, Arnoldo Mondadori Editori, 1975.