Farfała

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Jump to navigation Jump to search
Sto articoło el xe scrito in venesian
Farfała azura

Ła farfała ła xé un bao che, come łe pavege, el partien al'órdene dei Lepidòteri.

Ła distinsion intrà farfałe e pavege no ła salta fora da na clasifegasion sientìfega tasonòmega, ma ła xé propia del'uxo comun. In baxe a sta distinsion "popołar"[1], ghe xé stai siensiai 'ntel pasà chei ga réxo sta distinsion in: Ropaloceri (Rhopalocera) per łe farfałe, chei partien a ła superfamege Hesperioidea e Papilionoidea, e Eteroceri (Heterocera) per łe pavege. Ancuo sta distinsion, però, no ła xé più bóna.

Łe farfałe łe varda in xènere de xorno e łe ga antene clavade, a desferénsa de quee de łe pavege, che łe xé speso petinade o co striadure drite, e łe sera łe ałe a łibro có łe dorme.

Sta distinsion de còmodo[1], come quela de macrolepidòteri e microlepidòteri, anca se no ła xé più considerada bona, ła vien qualche volta doprada dai entomòlogi per raxon pràteghe, perché ghe xé manière desferénte de studiar farfałe e pavege.

Siclo vital[canbia | canbia el còdexe]

Rugo verdo

El siclo vital de na farfała el ga quatro faxe: vóvo, larva, pupa e adulto.

  • Vóvo: Un fià prima de vèrxerse el vóvo el devénta scuro, e el xóvene rugo el pol èser visto móverse łà drénto. Prima el tagia na spece de "covercio" a sércio 'nte ła protesion soda del vóvo, dónca el spinxe fora el corpo dal vóvo contorséndose.
    Sta qua ła xé na de łe faxi de magior ris-cio. Na volta vegnùo fora, el rugo el magna in xènere ła scorsa vóda del vóvo. Sta roba ghe dà el magnar bon per soravìver fin a có el gavrà catà ła sóa pianta òspite.
  • Rugo: El rugo el xé n'animałeto vèro slapon e el magna parécio fin có chel xé pronto: dónca el sèłie un stelo bon e el tese un cusineto de seta al qual el taca ła coa. Adónca el taca na "sentura" del steso material che ła fa pasar intorno al séntro del corpo e che ła resta tacada al steło. La pełe del rugo ła se taca łóngo ła schena e ła pupa ła taca a vegnir fora. Na serie de contorsimenti ła spinxe ła pełe del rugo verso ła coa. Sta vecia covertura ła vien łasiada, e una serie de ancini su ła coa ła vien tacada al cusinéto chel crèa el fiło. A sto pónto qua el bigato el tol ła sóa forma final.
Bigato de Macaon
  • Bigato o Crixàłide: Drénto sto contenidor ghe xé un corpo in continua trasformasion. Un fià prima del sfarfałamento, el cołor de ła farfała adulta el se pol anca véder. Ła covertura del bigato ła se verxe e ła farfała ła scoménsa co fadiga a vegnir fora.
    Có ła xé conpletamente vegnuda fora, ła farfała ła manda dal'estremo del'adome un łìquido dito meconio, chel contien tute łe robe de scarto prodote 'ntel stato de bigato.[2]
    Daspò che ła xé łìbera, ła farfała ła resta co łe ałi piegae e pendołante, e łe verxa ponpando emolinfa 'nte łe nervadure ałare. El xé inportante che łe ałe del bao łe se verxa bastansa de presa prima che łe devénte dure; in caco contrario, łe restaria deformae per sénpre.
  • Adulto: Ła farfała completamente cresùa ła ga un tipo de vita conpletamente desferente da queo del rugo: mentre sto qua el magnava muci de foge per creser, ła farfała ła pasa el ténpo a suciar el nètar dei fióri e a acopiarse.

In xènere ła vita da farfała ła xé bastansa curta: se pasa da qualche giórno a na sitimana o dó e, soło in qualche caxo, ła pol rivar al mexe de vita. Per exénpio, l'Ocio de paon (Inachis io), ła fa un letargo prima de łasiar grupi de più de 500 vóvi per volta ai prinsipi de ła primavera, dónca ła xé bona a superar dó stagion.[3]

Ła farfała più granda che ghe xé ła xé ła Farfała de ła regina Lisandra (Ornithoptera alexandrae) che ła pol rivar a verxer łe ałe per 31 cm, ła ga na łonghesa del corpo de 8 cm e un pexo fin a 12 grami.[4]

Ocio de paon

Note[canbia | canbia el còdexe]

  1. 1,0 1,1 Farfalle diurne
  2. Metamòrfoxi de łe farfałe
  3. Farfałe de ła Briansa
  4. Earthsendangered.com vardà el 20.12.2009

Cołigamenti da fora[canbia | canbia el còdexe]

Altri progetti[canbia | canbia el còdexe]

  • Collabora a Wikiquote Su Wikiquote ghe xe dełe citasion su ła farfała
  • Collabora a Commons Su Commons ghe xe dei file multimediałi su ła farfała
  • Collabora a Wiktionary Sul Wiktionary ghe xe ła voxe de disionario «farfała»