Pałasina de cassa

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Va a: navigasion, serca
Pałassina de Cassa de Stupinigi Residences of the Royal House of Savoy

La Pałasina de cassa de Stupinigi xe 'na opara de Filippo Juvarra, che fa parte del sircuito dee residense sabaude in Piemonte, proclamada patrimonio de l'umanità da l'UNESCO. Se cata 'nteła łocałità de Stupinigi (Comun de Nichelino), ała periferia sud-osidental de Turin.

Storia[canbia | canbia sorxente]

Particołar del sałon sentrałe de ła palasina

Za in epoca medieval el teritòrio gera dito Suppinicum[1] prexentava xa un picoło casteło, ancora visibiłe dała pałassina che 'na volta defendeva Moncalieri: El casteło ciamà Castelvecchio, xe stà abità dai Savoia-Acaia ma xe pasà soto la proprietà de Amedeo VIII de Savoia, co' l'ultimo dei Acaia mor 'ntel 1414. Amedeo VIII ghe ło łassa in proprietà ad un marchese de ła fameja Pallavicino di Zibello 'ntel 1439, ma i Savoia se lo ga ritolto co' Emanuele Filiberto ga dito ch'el gera suo 'ntel 1564. Par vołontà del Duca, el castèo e łe tere tacàe xe stà łassàe a l'Ordine Mauriziano.

Sicome che'l Gran Maestro de l'Ordine gera el cao de Casa Savoia, Stupinigi gera gestìo diretamente da staltro, e durante quei ani e tere drìo al casteło gera deventàe logo ideal par le batùe de cassa dei duchi. Xe stà Vittorio Amedeo II de Savoia a vaghegiar la trasformasion del conpleso int'una pałassina degna dea nova figura real. Gera l'april 1729, e Filippo Juvarra xe stà cołù che ghe xe stà fidà el progeto. Ma xe stà soto el regno de Carlo Emanuele III che la pałassina xe nata: xa 'ntel 1731 la vegniva inaugurà co' la prima batùa de cassa.

Ma la costrusion s'a slargà durante i regni de Carlo Emanuele III e Vittorio Amedeo III co' la luminaria de altri architeti, tra i quałi Prunotto, Bo e Alfieri. 'Ntel 1740 xe stà xontà altre do ałe che ospitava la scudarìa e i magaxeni agricołi.

Anca Napoleone Bonaparte ghe gà sogiornà dal 5 magio al 16 magio 1805, prima de andar a Miłan par çinger la Corona Ferrea. Cuà el parla coe prinsipałe carghe połiteghe de Torin, risevendo el sindico, el xudegàdo e 'l clero co' a cao el gardenàl Buronzo.

Statua del servo de Francesco Ladatte

Par ch'el gardenàl, severamente romansinà da l'inperador par le so presunte corispondense co' Carlo Emanuele IV de Savoia, sia stà ogeto de na discusion che gà avùo come resultado la so sostitusion co'l Vescovo de Acqui Terme, bonsiór Della Torre.

'Ntel 1832 la Palassina xe deventà da novo proprietà dea famegia real. Cedùa al demanio del Stato 'ntel 1919 e 'ntel 1925 xe stà restituìa, coe proprietà sircostante a l'ordene maurisian.

'Ntel Otosento par diversi ani gà ospità un leofante bianco mas-cio che ghe gera stà regałà a Carlo Felice. Sto leofante ciamà Fritz xe deventà famoxo, ma cualche ano drìo el xe deventà mato desfando tuto cueo che ghe stava intorno (se pol ancora veder i segni sul legno); el xe stà copà e donà al museo zoologico de l'Università de Torin. Adesso la xe invesse al Museo regional de siense naturałi de Turin. Dal 1919 la pałassina de Stupinigi ospita el Museo de arte e amobiliamento, sunando nobiłi provenienti dae residense sabaude e altri che apartien ae corte itałiane pre-unitarie, come quea dei Borboni de Parma e del so Palaso Ducal de Cołorno.

Secondo el periodo la pałassina ofre el so spasio a mostre d'arte de livèło. internasionàłe. Atualmente la pałassina xe serà par esar restorada.

Arte[canbia | canbia sorxente]

Strutura

Pianta de ła Pałasina de Stupinigi

La pianta xe a quatro brassi a croxe de Sant'Andrea. Xe bełissimo el xardin e afasinante 'l longo vial co' se riva da Torino, co' intorno pestrìni e scudarìe. La parte sentral xe costituìa da un grando sałon de pianta oval da dove parte quatro brassi più bassi a formar 'na croxe de Sant'Andrea. Nei brassi se cata i apartamenti reałi e quełi par i ospiti. El cuor dea costrusion xe un grando sałon oval a dopia altessa indotà de balconàe ad anda "concavo-bonbé", soramontà dała statua del "Çervo", opàra de Francesco Ladatte : co'l slontanarse del Juvarra da Torin (destinasion Madrid), el prinsipe Carlo Emanuele III ghe fida la diresion dei łavori a Giovanni Tommaso Prunotto, el qual provede a slargar ła pałassina partindo dai sgìnsi che l'architeto messinese gaveva łassà, sercando cussì de salvavardar i conplessi xoghi de łuxe e de forme cari al so predecesor. Xe cussì che xe ciamà a corte neła "Real Fabrica" un gran numaro de artisti par decorar i novi anbienti. L'interno xe un Rococo' italiano, costituìo da material badial cofà łe cose, porsełane, stuchi indorài, spèci e radiche che, ancùo se estende 'na superfiçie de sirca 31 000 metri cuadrài, mentre 14 000 xe ocupà(i) da fabricati adiacenti, 150 000 dal parco e 3.800 dałe vanexe esterne : in conpleso, xe presenti 137 camare e 17 gałarìe. Ła costrusion gà na corte granda otagonal dove che se afasa sora i stabiłi de servisio.

Tra i prexià mobiłi reałixài par ła pałasina ghe xe da ricordar quełi de ł'intagiador Giuseppe Maria Bonzanigo, de Pietro Pifetti e de Luigi Prinotto. El stabiłe conserva decorasion dei pitori venesiani Giuseppe e Domenico Valeriani, de Gaetano Perego, e del vienexe Christian Wehrlin. Xe da ricordar anca i afreschi de Vittorio Amedeo Cignaroli, Gian Battista Crosato e Carlo Andrea Van Loo.

El sałon[canbia | canbia sorxente]

El sałon sentral de ła Pałasina

El sałon xe stà la prima idea del Juvarra ad eser terminada; xa 'ntel 1730 el gera concluxo, e 'l 10 febraro 1731 el re ghe ordenava ai do fradèi Giuseppe e Domenico Valeriani de far un grando afresco suła volta che raprexentasse el Trionfo de Diana ła Dea deła cassa. I łavori par ła reałixasion de sti afreschi xe scominsiài xa l'8 marso e i xe finìi 'ntel 1733.

Sconparso Juvarra, no vien più finìa l'idea che gaveva l'artista mesinese de postar dei grandi grupi scultorei de cani e çervi visin łe grande fenestre del sałon. En conpenso, xe stà conpletà el progeto che gera stà fidà a Giuseppe Marocco, dee trentasìe ventołe in legno co' teste de servo che dà siało de sè so' łe parede deła sała. Del stesso periodo xe i intarsi de łegno indorà deła balustra.

Da ricordar ancora i cuatro busti reałixà in marmo, dopo 'l 1772, da Giovanni Battista Bernero, che soràsta artànti ingresi al sałon.

Anticamara deła Rexìna[canbia | canbia sorxente]

Afrescà intra el 1733 e 'l 1734 dal pentor Giovanni Battista Crosato (che xa ativo ała Texoriera), l'anticamara dea rexina xe una dełe quatro sałe che se faça su'l sałon çentral de ła pałasina. Intra el 1738 e 'l 1739 i afreschi xe stà 'conpagnà dała nova produsion del pitor Francesco Casoli, ghe gà łaorà anca Giuseppe Maria Bozanigo che ga rimanegià ła sała dal 1876, riproponendoła in stiłe Luigi XVI. In sta anticamara se cata cuatro tełe ovałi rafiguranti prinçipese de Casa Savoia, de artista sconosùo, intra łe quałe Maria Giovanna Battista di Savoia-Nemours e Maria Cristina di Borbone-Francia.

Anticamara del Re[canbia | canbia sorxente]

Restà inconpleta fin al 1737 par ła partensa de Filippo Juvarra che gera andà in Spagna, l'Anticamara del Re come anca le altre ałe deła pałasina xe stàe fidàe ała supervixion de Tommaso Giovanni Prunotto, sucedùo al messinese neła "Fabrica" de Stupinigi. I afreschi fidài a Michele Antonio Milocco, soto el controło direto de Claudio Francesco Beaumont. I mobiłi che ghe xe, xe in stil Luigi XV e Luigi XVI; de particołar pregio el soraporte e łe decorasion su staltre, co' tełe de Pietro Domenico Olivero

Sała dei Scudieri[canbia | canbia sorxente]

Cołegà anca staltra al sałon prinsipal dea pałasina, la Sała dei Scudieri xe un primi anbienti dea strutura ad eser afrescà, int'el 1733. A l'incontrario, ła reałixasion de porte e soraporte xe del 1778, quando Vittorio Amedeo Cignaroli finisse el conpleso, retràxendo sene de cassa 'nte łe residense sabaude, ispirà forse dal çiclo de casse ideałi reałixà dal fiamingo Jean Miel.

Anticapeła[canbia | canbia sorxente]

Ciamada fin al 1767 Sala delli buffetti, xe stà ribatixà cussì cuando che la xe stada adibìa a capeła dedicada a Sant'Uberto o, mejo apónto, anticapeła, in rełasion al vero e proprio spasio lerigiòxo reałixà drìo ła paréde maxór. Ała trasformasion deła Sala delli buffetti ghe łavora drìo Ignazio Birago, Giacomo Borri, Ignazio Nipote e Gaetano Perego, che ghe ne decora el sofito e i ghe cura i stuchi.

Sala del Bonzanigo[canbia | canbia sorxente]

Deventà çełebre par el stipo (che funxeva da łibrarìa e scritòrio reałixà dal Bonzanigo, cui ła sała xe ancùo łigà, sto anbiente gera teatro del lavoro anca de altri artisti, intra i quałi Giovanni Battista Alberoni, che gà reałixà l'afresco del sofito (1753) e Pietro Domenico Olivero, che ghe n'a curà i soraporte intra 'l 1749 e 'l 1753. A stacar dal baroco xe i mobiłi, in stil clasicista, intra i quałi ghe xe ła specéra del Bonzanigo che ingastona un ritrato oval (la cui soàxa xe senpre de l'artista astigian) rafigurante Giuseppe Placido de Savoia, conte de Moriana.

Gałaria dei retrati[canbia | canbia sorxente]

Queło che ancùo xe ciamà cofà "gałarìa dei retrati", un tenpo gera ła sała adibìa a scudarìa. Sułe bande xe disposte sinquantaquatro tełe che raprexenta i menbri deła caxa regnante: ła sała xe stà dexegnà dal Juvarra e reałixà da Benedetto Alfieri.

El xardin e'l parco[canbia | canbia sorxente]

Exquisite-kfind.png Par saverghene de pì, varda ła pajina Parco naturałe de Stupinigi.
Vixual de ła pałasina dai parchi

El conpleso se cata drento un grandisimo xardin geometrico co' 'na continua sucesion de vanexe e viałi: el parco sircostante, dełimità da un muro de çinta e intersecà da łonghi viałi, xe stà progetà daò xardinièr franséxe Michael Bernnard 'ntel 1740. 'Ntel 1992 xe stà istituìo el Parco Naturałe de Stupinigi, che se estende par squasi 1.700 etari e 'na discreta varietà de fauna.

Curioxità[canbia | canbia sorxente]

  • I esterni dea Pałasina de Cassa de Stupinigi gà ospità tute le pòntàde de ła 27° edision de Xoghi sensa frontiere (1996)
  • 'Ntel febraro 2004 xe stà robà 27 ogeti (intra i quałi alcuni caołaori de Piffetti, Bonzanigo, e Prinotto) e quatro quadri, par un vałor de 40 miłion de euro. Par fortuna tuti i tòchi xe stà ritrovà in bone condision el 26 novenbre 2005, in un canpo dae bande de Viłastełone (Villastellone).
  • Ła pałasina gà ospità łe riprexe de alcune sene dea fiction Mediaset "Elisa di Rivombrosa", "Elisa di Rivombrosa parte seconda" e "Elisa di Rivombrosa-parte terza".
  • Drento el parco de ła pałasina s'à svòlta ła faxe de quałificasion e de ełiminasion dei canpionati de tiro co' l'arco 2011.

Note[canbia | canbia sorxente]

  1. (IT)Corrado il Salico, 'ntel 1026 confermava a l'Abasia de Novałesa el dominio sułe tere dae bande del borgo de Suppinicum, po' deventà Stupunico, Suppunico e donca Stupinigi

Bibliografia[canbia | canbia sorxente]

  • Carlo Merlini. Ambiente e figure di Torino vecchia Stamperia editoriale Rattero, Torino.
  • Luigi Mallè. Stupinigi Tipografia Torinese editrice, 1968.
  • Carlo Balma Mion. "Lodovico Bo' (1721-1800). Misuratore, Soprastante, Architetto". UNI-Service, Trento 2007, ISBN-9788861780606

Voxe łigàe[canbia | canbia sorxente]

Altri progeti[canbia | canbia sorxente]


Cołegamenti esterni[canbia | canbia sorxente]