Test de costituensa

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Jump to navigation Jump to search
Sta pajina xè orfana
Sta pajina xè orfana, overo priva de cołegamenti in entrata da altre pajine
Inserissighene almanco uno pertinente e cava l'avixo
Sta pajina xè orfana
'Sto artìcoło el 'é scrito doparando ła grafìa dita DECA

I test de costituensa i ze test doparài in łenguìstega par reconósar i sintagmi, cioè łe secuense de parołe che łe fa grupo tra de łore e che łe se conporta cofà unità.

A ghe ze defarenti test par el reconosimento de i sintagmi:

  • Test de mobiłità o spostamento
  • Test de ła sostituibiłità
  • Test de ł'enunsiabiłità in izołamento
  • Test de ła divizion (“scissione”)
  • Test de ła coordinabiłità
  • Test de ła no-interonpibiłità
  • Test de ł'ełisi

I sintagmi donca, par èsar defenìi cusì, i ga da suparar un test de costituensa, ma “superare un determinato test è una condizione sufficiente, ma non necessaria di costituenza”, siché par stabiłir se un grupo de parołe el ze un sintagma, el pol èsar nesesario far recorso a i defarenti criteri.

Test de mobiłità o spostamento[canbia | canbia el còdexe]

Un sintagma el ze tałe se’l pol ocupar pozision defarenti rento un tèrmene (inte i łìmiti de rizidità o łibartà de órdene de i costituenti inte na determinada łengua) e se łe parołe che łe ło costituise łe se move insenbre inte ła fraze.

Ezenpio:

(a) Francesca e Alessio i ndarà via el meze pròsimo.

Cuà ła secuensa de parołe “el meze pròsimo” ła pol èsar spostà da ła pozision finałe a cueła inisiałe:

(a') El meze pròsimo Francesca e Alessio i ndarà via.

Donca, el grupo de parołe “el meze pròsimo” el ze un sintagma (nominałe) parché, se A separemo “meze” da’l só modifegador “pròsimo”, A vien fora dełe frazi agramategałi (senjade convensionalmente co ł'asterisco "*") cofà:

(a'’) *El pròsimo Francesca e Alessio i ndarà via meze.
(a'’') *I ndarà via meze Francesca e Alessio el pròsimo.

Siché testa e modifegador i ga da móvarse insenbre rento ła fraze in modo che che cuesta ła rezulte gramategałe.

‘ste oparasion de movimento łe consiste donca inte un spostamento de un ełemento che’l va a ocupar na pozision marcada. Ła frase de ł'ezenpio (a'), defati, ła vien defenìa fraze marcada, cioè ła mostra na secuensa che no ła ghe va drìo a’l normałe modeło SVO (sojeto-verbo-ojeto), ma ła remarca un costituente frazałe; ł'atension l’è postà so un ełemento de ła fraze e ła ze prevista na dezlocasion in pozision inisiałe de un costituente frazałe (focałizasion); in partigołare, ła pozision sołitamente ocupà da’l tema cuà ła vien ocupà da’l rema.

Per ezenpio inte ła fraze:

(1)Maria ła vol regałar na majeta de Topolino a so soreła.

L’è posìbiłe doparar ła focałizasion par verifegare cuałi che i ze i costituenti:

-Na majeta de Topolino, Maria ła vol regałar a so soreła.
-Regałar na majeta de Topolino a so soreła, ła vol Maria.
- * Na majeta, Maria ła vol a so soreła de Topolino regałar.

El test de mobiłità el parmete anca de dezanbiguar frazi anbigue cofà:

(2)El carabinier el ghe core drìo a i ładri co'l capeło.
-Co'l capeło, el carabinier el ghe core drìo a i ładri. (no mìa sensa el capeło)
-A i ładri, el carabinier el ghe core drìo co'l capeło. (no mìa altri)
-A i ładri co'l capeło, el carabinier el ghe core drìo. (no mìa a cuełi sensa capeło)
- *A i ładri co'l carabinier el ghe core drìo el capeło.

Inte ł'ùltemo ezenpio ła fraze ła rezulta agramategałe parché “a i ładri co” no el costituise un sintagma sensa “el capeło”.

Test de ła sostituibiłità[canbia | canbia el còdexe]

Un sintagma l’è tałe se’l pol èsar sostituìo, cioè cuando che na secuensa de parołe ła pol èsar sostituìa da un pronome parsonałe o da altre forme, ciamàe proforme.

Considarando ła fraze:

(b) I do amighi i ndarà fora a far ła speza doman.

A ze posìbiłe sostituir el grupo de parołe “i do amighi” co'l pronome parsonałe “łori” e ła fraze che A se otien ła sarà:

(b') Łori i ndarà fora a far ła speza doman. 

Opur cuà:

(3) Lucia ła vol dar łe crochete a'l can.

l’è posìbiłe sostituir el grupo de parołe “a’l can” con ła proforma “ghe” e ła fraze che ła se otien ła sarà:

(3') Lucia ła vol darghe łe crochete.

Test de ł'enunsiabiłità in izołamento[canbia | canbia el còdexe]

Un sintagma l’è tałe se’l pol èsar pronunsià in izołamento e costituir da soło na declarasion:

(c) El corier el ga dato fora el paco.
(c') (Chi gało dato fora el paco?) El corier.

Ła fraze ła deventa agramategałe se “el” e “corier” i ze divizi:

(c'’) (Chi gało dato fora el paco?) *el, *corier, *corier el ga...evc.

Par individuar i sintagmi in izołamento A se dòpara sołitamente łe domande WH, poiché inte łe resposte A se gavarà un sintagma izołà.

Ezenpio:

(4) Luca el vol regałar un can a'l so amigo.
-Cosa voło regałar Luca a'l so amigo? Un can.
-Cosa voło Luca? Regałar un can a'l so amigo.
-Cosa voło Luca? Regałar un can.

Test de ła devizion[canbia | canbia el còdexe]

Un sintagma l’è tałe se separàndoło da’l resto de ła fraze el va a costituir na fraze scavesà in do parti indo che A vien remarcà un costituente frazałe.

De sòłito A ghe ze inte ła prima parte Verbo èsar + ełemento (rema) e el tema inte ła segonda parte; łe do frazi łe ze cołegàe da un “che” pseudoreładivo.

Par ezenpio in:

(d)Ła me amiga ła łeze i apunti de łenguìstega.

A podemo izołar con ła strutura ła ze... che ła secuensa de parołe “ła me amiga” e ła fraze che ła vien fora ła ze:

(d') Ła ze ła me amiga che ła łeze i apunti de łenguìstega.

A no ze posìbiłe izołar, invese, łe sìngołe parołe che łe costituise el sintagma “ła mé amiga” parché A ghin venjarìa fora frazi agramategałi:

(d'’)* Ła ze amiga che mia ła łeze i apunti de łenguìstega.

Opur:

(d'’') * Ła ze ła me che amiga ła łeze i apunti de łenguìstega.

Test de ła coordinabiłità[canbia | canbia el còdexe]

‘Sto criterio el parmete de reconósar cuałe secuense de parołe che łe fà parte de na fraze coordenà łe ze sintagmi e cioè individuar grupi de parołe che łe raprezenta sintagmi de’l mèdemo tipo. Do o pì sintagmi diversi i pol èsar considarài de’l mèdemo tipo se coordenàbiłi.

‘Sta roba ła vałe par sintagmi nominałi (1), ajetivałi (2), verbałi (3), evc.:

(1) Chel tozateło e'l so conpanjo i ze stài punidi.
(2) A go cronpà un dolse fresco e gustozo.
(3) Studia e łaora co gran inpenjo.

Inazonta, drìo el criterio de coordinabiłità, A no ze posìbiłe catar in raporto de coordenasion secuense de parołe che no łe forma sintagmi:

(f) * El profesor de Luca el spiega e de Marco e'l intèroga.

Test de ła no-interonpibiłità[canbia | canbia el còdexe]

Un sintagma l’è tałe se’l costituise un'unità no-interonpìbiłe, cioè un costituente. El criterio de ła no-interonpibiłità el consiste, defati, inte ł’inserir rento de na secuensa de parołe unitaria un morfema.

Se A se otien na fraze agramategałe łora ła secuensa de parołe scavesàe ła ze un sintagma, parché un sintagma no’l pol èsar łibaramente destacà da materiale morfołòzego.

Par ezenpio inte ła fraze:

(g) Luana ła ga fato ła torta sensa vuvi.

Se A zbreghemo ła secuensa de parołe “sensa vuvi” A vien fora na fraze agramategałe:

(g')*Ła ga fato ła torta sensa Luana vuvi.

Test de ł'ełisi[canbia | canbia el còdexe]

Un sintagma l’è tałe se’l ze sojeto a ełisi, cioè a ł'omision, inte na fraze, de na secuensa de parołe dezà presente inte ł'interpretasion de ła fraze e, donca, recuparàbiłe da’l contesto łenguìstego:

(5)Anna ła ze na toza studioza, ma anca Federica (soto intendesto: ła ze na toza studioza)