Difarense intrà łe version de "Derito"

Jump to navigation Jump to search
12 byte cavai ,  3 mesi fa
p
Sostitusion varie
p (Sostitusion varie)
p (Sostitusion varie)
 
El '''derito''' o '''dirito''' l'è on union de prinçipi e norme, xeneralmente ispirai da [[Ideołoxia|idee]] de ordane e justisia, che łe regoła łe rełasion intrà i omani in ogni soçetà e che tuti i ga da rispetare. L'insieme dei prinçipi jurideghi e łe regołe de on determinà stato l'è ciamà [[leje]].
La leje l'è anca na siensa soçałe che ła studia, interpreta e sistema l'ordinamento parché'l vegna aplicae in manjiera justa. La leje ła ga on lingambo streto co ła [[pułìtega]], [[economia]] e [[istoria]] e ła xe inte el mexo dei conplesi de l'omo par dire coretamente cosa che xe justo.
 
== Storego ==
 
=== Orixane ===
El derito no ła xe na invension de ła nostra speçe ''[[Homo sapiens]]'', ma ghemo da tornar indrio de racuanti ani, fin a catar i nostri antenai el ''[[Homo heidelbergensis]]'' che intorno a 350.000 e 450.000 ani fa i ghea inventà i prinçipi del derito. El ''Homo heidelbergensis'' par mantenjere stabiłità drento i grupi, el formava grupi da oto a vinti persone parché se i fuse stai pì grandi i garia creà tension interne e a ła fin i se saria dividesti. Sibèn che se se tołeva ste mixure onde evitar problemi, intei grupi formai da na ventina de persone ghe jera xente che ła jera sta butada fora, parché, st'ultimi, i tegneva conportamenti che ndava contro el intarese del grupo: i robava, i barufava, i jera [[Jełoxia|jełoxi]], tuti conportamenti de mancansa d'[[educasion]] che i justifegava l'escluxion dal grupo. Sto atejamento inte el cuałe vegnea sansionà asion de małeducasion, el xe ła baxe grexa che da sta cuà xe cresuo e se gà xviłupà el derito.
 
=== El xviłupo ===
<br />
== Prinçipałi soto-disipline ==
Come par tute chełe altre siense soçałi, se xe sołiti a dividare el dirito so na serie de disipline difarenti, sìbèn sta divixion no ła gapia da intendarse in senso asołuto, ma doparada par pratiçità. El confin intrà el [[Dirito publico]] e el [[dirito privà]] el jera xà prexente ai tenpi dei primi juristi romani.
 
Le prinçipałi distinsion del dirito łe xe:
 
* el [[Dirito publico|dirito pubbłico]], el se ocupa dei raporti intrà el [[Stato]] o altri [[Ente publico|enti publeghi]] e sojeti (publeghi o privai che i sia) co el stato e altri enti publeghi i ajise "'<nowiki/>'''ius iuris'<nowiki/>'''" e de conseguensa i dopara on [[podere]] par ła tutełe de on intarese publego, seguendo na prosedura scrita inte na [[leje]] o on regolamento. El Stato e i enti publeghi i połe anca laorare"''''iure imperii'''" o sia i dopara na forsa publega par far in manjiera che on prençipio juridego, on provedimento o on ordine el vegna realmente rispetà dai privai.
* ił [[dirito penałe]], l'è cheła parte del [[Dirito publico|Dirito publego]] che el prevede l'aplicasion de [[sansion]] penałi par chi che fa reati, come ł'[[ordinamento giuridico]] prevede.
* ił [[Dirito privà|dirito priva]], la xe cheła parte del dirito che ła regola i raporti intrà sojeti privai e sojeti publeghi, co st'ultimi i laora en "'<nowiki/>'''iure privatorum''''", o sia come se i fuse sojeti privai, sensa far ricorso ai so poderi publeghi par ła protesion del intarese publego.
* ił [[Dirito çiviłe|dirito civiłe]], branca deł [[Dirito privà|dirito priva]], xhe'l regoła i raporti intrà privai in determinae materie;
* ił [[dirito bełego]], a łivełło nasionałe o internasionałe – che łe dixe cuałe [[condotta (dirito)|condotta]] ga da vere łe [[parte (dirito)|parti]] en [[guera]].
* ił [[dirito internasionałe]], ła xe cheła branca sel dirito che regoła i fenomani xurideghi intrà sojeti de ordinamenti difarenti, ambedò dotai de sovranità, che i ajìse come sojeti propi so ła baxe dei tratai internasionałi che i ghin regola l'existensa, łe conpetense e i modi de intervegnere (i tratai internasionałi i vincoła sołi i stati che łi ga firmài, anca se łe organixasion internasionałi łe serca de obligare tuti i stati a ła so autorità, anca grasie a ła forsa dei stati pì potenti). El njien a so volta divixo in altre disipline speçifeghe.
 
== Le fonte xurideghe ==
*#[[Costitusion]]: leje fondamentałe de on moderno [[Stato de dirito]];
*# [[łeje ordinaria]];
*# [[Decreto-łeje|Decreti łeje]]: ati goernadivi fati co ghe xe na cuestion che ła ga da vere on rapido intervento.
*#[[Decreto łejixłativo|Decreti łejixłativi:]] ati goernadivi so dełega del parlamento che dixe i prinçìpi e łe indicasion de baxe che el goerno ga da seguir inte el pore ła leje.
*# [[Regołamenti goernativi|Regołamenti]];
* <u>Fonte internasionałi</u>: norme tolte in adosion da on union de Stati, in baxe a uno o pì [[acordi internasionałi]], unii inte na organixasion soranasionałe, che łe sta sora a łe leji de ogni stato che ghe fa parte. I xe ciamai [[Tratato internasionałe|tratati o acordi]].
*par i Stati che fa parte de ła [[Union Eoropea]]:
*#[[Diretiva de ł'Union Eoropea]];
Altre disipline omanisteghe łe se intaresa al derito, ma ''sensa'' vere on conportamento ''stretamente legałe''.
 
* L'anałixi economega de ła leje, che ła serca de vardare se na leje ła xe sostegnibiłe o no, faxendo "oro" de algune teorie inprestae da l'[[economia]].
* La soçołoxia del derito che ła studia ła leje come fenomano soçałe.
* La fiłoxofia del derito ła studia baxi e definision de conçeti legałi come el derito, ła leje o stato.
189 025

contributi

Traesto fora da Wikipèdia - L'ençiclopedia łìbara e cołaboradiva in łéngua Vèneta "https://vec.wikipedia.org/wiki/Speçałe:DiffMobile/915484"

Menù de navegasion