El Rónpar de ła Cuca

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
(Rimando da Róta deła Cuca)
Jump to navigation Jump to search
'Sto artìcoło el 'é scrito doparando ła grafìa dita DECA

El rónpar de ła Cuca ła ze na gran inondasion de’l 17 otobre 589 cauzada da’l straripamento de l'Àdeze che'l gavarìa portà, drio ła storiografìa veneta, i canbiamenti subìi da’l sistema idrogràfego de’l Veneto osidentałe e meridionałe (come anca de ła łaguna) inte’l VI e VII sègoło. Ła Cuca a'l dì de oncò ła ze ła Veroneła, che ła score inte on vecio łeto che l’Àdeze el ga bandonà.

‘Sti ùltemi tenpi A se tende a considarar l’evento de menor inportansa e a métarlo drento on cuadro pì grando: A se pensa che łe càuze de i fenòmeni łe sia da sercar infra i canbiamenti climàteghi e ła poca cura de’l mantenjer de i àrzeni de i fiumi daspò de ła fine de l’inpero roman.

Fonte stòrega[canbia | canbia el còdexe]

Ła fonte prensipałe de’l evento ła ze ła Historia Langobardorum de Pàolo Diàcono, sucesiva de do sècołi a’l inondasion.

(LA)« aquae diluvium [...] quale post Noe tempore creditur non fuisse. Factae sunt lavinae possessionum seu villarum, hominumque pariter et animantium magnus interitus. Destructa sunt itinera, dissipatae viae, tantumtuncque Atesis fluvius excrevit, ut circa basilicam Beati Zenonis martyris, quae extra Veronensis urbis muros sita est, usque ad superiores fenestras aqua pertingeret [...] Urbis quoque eiusdem Veronensis muri ex parte aliqua eadem sunt inundatione subruti. »

(VEC)« Na inondasion d’acua, che A se crede no ła ghe fose pì stà da i tenpi de Noè. Canpi e borghi i ze deventài rovine, A ghe ze stà un mucio de morti, tanto de òmeni che de bestie. Desfài i ze i sentieri, spasàe via łe strade, tanto ga inondà el fiume Àdeze, che intorno a ła bazìłega de San Zeno màrtire, che ła se cata fora de i muri de Verona, el ze rivà a tocar łe fenestre pì alte. Anca i muri de ła stesa sità de Verona inte na serta parte i ze stài roti da l’inondasion. »

(Historia Langobardorum Liber III,23)

Par l’evento miracołozo de ła bazìłega dove cuesta no ła vien trata zo e ansi inte ła strutura entra poca acua Pàolo Diàcono el ciapa a modeło on testo de papa Gregorio I, contenporaneo a i fati.

Conseguense[canbia | canbia el còdexe]

I ùltemi studi i ga demostrà che i canbiamenti inte’l corso de i fiumi i ze durài par on łongo parìodo. Infra łe càuze A se połe tenjer prezente on pejoramento de łe condision climàteghe, cofà on aumento de’l vołume de łe piove e ła poca manutension de’l corso de i fiumi. I studi conpìi so ła storia idrozeołòzega de ła łaguna de Venesia i porta a pensar che A ze inte ‘sto parìodo che scomisia a canbiar el so aspeto de fin a otenjer ła conformasion moderna. Studi resenti i pone ła fine de'l fenòmeno a’l XII e inisi de’l XIII sècoło.

Ła łaguna ła ze el prodoto de i fiumi che i creava on anbiente pałudozo ndove, co on łeveło d’acua pì ceło de cueło de oncò, ła zera na rete de canałi, izołoti e barene da Comachio a Grado ben testimoniada da i audori antighi.

I fiumi che i ndava rento ła łaguna i zera Piave, Siłe, Zero, Deze, Marzenego, Brenta, Bachijon, Anjo, Àdeze, Tàrtaro e Po.

Ła Piave che prima ła dezbocava insenbre a’l Siłe visin a ła sità de Heraclia ła se sposta a sud, verso Cavałin Treporti, łasando l'inportante sentro bizantin sensa ła so defeza bazada so ła destansa da ła teraferma.

El Siłe el dezboca separà da ła Piave a Portegrandi visin a Cavałin Treporti fazendo sparir łe àree bonifegàe in èpoga romana ndove che A se catava struture de abitasion e produsion.

El Deze e'l Zero i riva deso a ła łaguna visin Torseło inte ła zona de'l porto de Sant'Erazmo, che a l'èpoga ła jera drio ła costa de'l mar. L'acua dolse ła ga cauzà el crésar de'l łeveło de ła łaguna e ła formasion de aree małàreghe.

El Marsenego A se pensa che'l dezbocase inte'l mar a porto de'l Łido e che'l se unise in pasà a'l delta de ła Brenta inte ła zona de Canaregio.

Ła Brenta e'l Bachijon i łasa el presedente łeto, separàndose e modifegando de conseguensa el so delta, che'l se catava infra Małamoco e Cioza.

Ła Brenta ła venjarà canałizada pasando par defarenti rami che A se pensa che i rivase a Fuzina, Ołivoło, Małamoco e Albioła.

El Bachijon el riva in mare, invese, a l'altesa de Cioza, daspò ver traversà Vicensa, tacàndose a sud de Padoa co ła Brenta.

Ła gran cuantità d'acua rivada ła cuerzarà el sistema de canałi e àrzeni che i Romani i gaveva costruìo fin da'l 1 seg. a.C., e ła łinea de ła costa ła se move senpre pì in vanti.

A sud dezbocava ła continuasion de'l Anjo e de'l Guà.

A sconpare on ramo de l'Àdeze che'l pasava par Bonavigo, Minerbe, Montanjana, Este, Sant'Èłena e Sułizin, dezbocando a Brondoło, visin Cioza, cargando cusì el łeto prensipałe de na major portada d'acua. Łe continue inondasion de l'Àdeze łe venjarà doparàe da i Łongobardi par defèndarse da l'Ezarcà de Ravena.

El corso de'l Tàrtaro no'l se ga modifegà ne ła gran parte. El dezbocava a Pełestrina, ma daspò el perde el toco finałe fazendo nàsar łe pałudi. Probabilmente A ze inte 'sto parìodo che'l ativa de novo on ramo de'l delta de'l Po, che'l coresponde a'lPo de Adria (el Canalbianco).

A se pensa che A sie inte l'ano 589 che el ramo prensipałe de'l Po el se sposta da'l Po de Primaro a'l Po de Vołan, anca se da na łétara de Casiodoro par che za inte'l 537-538 el segondo el fose el pì ativo.

Inte i sègołi dopo[canbia | canbia el còdexe]

Drio i corsi de'l Tàrtaro e de ła Fiłistina A nase da'l IX sègoło i sentri de Badìa, Łendinara, Viłanova, Rovigo e Viładoze.

Inte'l X sègoło el feudatario inperiałe Almerico de Mantoa el porta l'Àdeze a scorar so'l łeto de l'antigo canałe Chirola. Da chel momento l'Àdeze el ga on parcorso sìmiłe a cueło moderno: da Łenjago el pasa par Viła, Castanjaro, Badìa, Łendinara, Łuzìa, Rovigo e, daspò gaver traversà Cavàrzere, el dezboca inte'l mar Adriàtego visin a Cavaneła d'Àdeze. Inte'l XIV sègoło el łeto de l'Àdeze el vien zlargà e el parcorso scursà infra Badìa e Łuzìa, portàndoło fora da Rovigo, anca se 'sta sistemasion ła vien conpletada soło che inte'l XIX sègoło. Daspò l'inondasion de'l 1951 A venjarà costruìi i novi àrzeni che i inpedisa che l'evento el càpite uncora.

El nome Połèzine el nase inte'l X sègoło par defenir ła moderna provinsia de Rovigo e parte de'l teritorio ferareze, infra el corso de'l Àdeze a nord e de'l Po de Vołan a sud.

Cuesta ła ze in breve ła situasion idrogràfega de'l Połèzine fin a ła seguente inondasion de'l X sègoło.