Paul Newman

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Infotaula de personaPaul Newman
Paul Newman Once Upon a Wheel 1971.JPG
(1971) Cànbia el vałor in Wikidata
Biografia
Nasimènto(en) Paul Leonard Newman Cànbia el vałor in Wikidata
Eror Lua: callParserFunction: function " [[Categoria" was not found.
Shaker Heights (Ohio) (it) Traduzi Cànbia el vałor in Wikidata
MòrteEror Lua: callParserFunction: function " [[Categoria" was not found. (83 ani)
Westport (Connecticut) (it) Traduzi Cànbia el vałor in Wikidata
Càuxa de morteCàuze nadurałi Cànbia el vałor in Wikidata (Carcinoma del polmone (it) Traduzi Cànbia el vałor in Wikidata)
Dati personałi
Formasion profesionałe
FormasionEror Lua: callParserFunction: function " [[Categoria" was not found.
Supervizor dotorałe
Known by
Cołor dei ociCełeste Cànbia el vałor in Wikidata
Cołor de cavejiCavejo biondo Cànbia el vałor in Wikidata
Atività
Canpo de laoro
Ocupasion
Eror Lua: callParserFunction: function "

[[Categoria" was not found.

Atività1954 Cànbia el vałor in Wikidata –
PartioEror Lua: callParserFunction: function " [[Categoria" was not found.
ZènareWestern Cànbia el vałor in Wikidata
ProfesoriTse Tsun Yu (en) Traduzi Cànbia el vałor in Wikidata
Influense
Infuensa
Cariera miłitar
Unità miłitareUnited States Navy Cànbia el vałor in Wikidata
ConflitoSeconda guera mondiałe Cànbia el vałor in Wikidata
Mision spasiałe
Targheta discogràfega
SporEror Lua: callParserFunction: function " [[Categoria" was not found.
Partesipante in
24 Ore di Le Mans (it) Traduzi Cànbia el vałor in Wikidata
Òpara
Òpare in rezalto
Sèrie
Filmografia
Papers destacats
Archivià in
Fameja
SpoxaEror Lua: callParserFunction: function " [[Categoria" was not found.
Fiołi
ZenitoriArthur Newman (en) Traduzi Cànbia el vałor in Wikidata  e Theresa Fetzer (en) Traduzi Cànbia el vałor in Wikidata
Fradełi
Zenitori

Sito webnewmansown.com Cànbia el vałor in Wikidata
IMDB: nm0000056 Allocine: 118 Rottentomatoes: celebrity/paul_newman Allmovie: p104390 122194 TV.com: people/paul-newman IBDB: 54477
Musicbrainz: a9f596de-1258-4656-b5ef-217fbe517c14 Find a Grave: 30103583

Paul Newman, (Shaker Heights, 26 de zenaro, 1925 – Westport, 26 de setenbre, 2008), el ze stà un ator, rezista, produtor sinematogràfego, fiłàntropo e piłòta automobiłìstego statunitense.


Inte ła so łonga cariera Newman ga vinsesto tri [Premio Oscar|Oscar]], sète Golden Globe e un Emmy Award, oltra a risevar na steła so l'Hollywood Walk of Fame e nantri reconosimenti. Insenbre a Ennio Morricone, Henry Fonda, Spike Lee e Laurence Olivier, el ga el singołar primato de ver risevesto prima l'Oscar a ła cariera e drìoman cofà vinsidor intrà i candidati (per il colore dei soldi).

Biografia[canbia | canbia el còdaxe]

Crésesto a Shaker Heights, visin a Cleveland (in Ohio), so fio de Arthur (morìsto inte'l 1950), propretario de un gran negosio de artìgołi sportivi sportivi (che a so volta el zera fio de zenidori abrei: mare ungareza e pare todesco) e Theresa Garth, emigrante zlovaca[1], Paul Newman se ga rołà, 'pena dopo ła High School, inte ła U.S. Navy Air Corps, l'aviasion de ła Marina, sperando de deventar pilota, ma el daltonismo da'l cuało el jera afeto ghe ło ga inpedìo; durante ła segonda guera mondiałe el ga prestà servisio inte'l Osèano Pasìfego meridionałe come marconista e mitrajer inte łe scuadrije de siłuranti /bonbardieri Avenger (1943-1946). el 6 de agosto 1945, propio mentre che'l jera in voło ad alta cuota a suparzo 300 km a sud-ovest de Hiroshima, el ga vedesto, łonta so l'orizonte, el łuzor del fongo atòmego, espariensa de ła cuała no'l amava par njente parlar, ma che probabilmente ghe ze restà inprimesta.

Inte ła repreza econòmega del dopoguera, el s'à ocupà de ła zestion de ła dita del pare; inte'l 1949 el ga spozà Jacqueline E. Witte, da ła cuała el ga avesto tre fiòłi : Scott Allan (1950-1978, morìsto a 28 ani par na overdose de droghe), Susan Kendall (1953) e Stephanie (1954). Dopo ver frecuentà par manco de un ano ła scòła d'arte dramàtega de ła Yale University, el se gavea iscrivesto a l'Actors Studio de New York e el ga ezordìo inte'l 1953 in teatro a Broadway in Picnic, òpara drìoman rendesta famoza dall'omonimo film direto inte'l 1956 da Joshua Logan.


El 1954 ga senjà el so ezordio sinematogràfego inte Il calice d'argento, ma ła so intarpretasion no ga rancurà grande łode. El The New Yorker, ad ezenpio, ga scrivesto de łù: "El recita ła so parte co l'infogamento emotivo de un autista de autobus che anuncia łe fermade łocałi"[2]. . Paul Newman gaveva conprà na pàjina de un cotidian nasionałe par chiedar scuza par ła so intarpretasion. Do ani pì tardi ze stà mejo acoliesta ła so intarpretasion del puziłe Rocky Graziano in Lassù qualcuno mi ama (1956), che ło ga inponesto a l'atension de critica e pùblego.


El 29 de zenaro 1958, a Las Vegas, el ga spozà in segonde nose l'atora Joanne Woodward, co ła cuała el ze restà fin a ła morte; insenbre i ga avesto tre fiołe  : Elinor "Nell" Teresa (8 de avril1959), Melissa "Lissy" Stewart (17 de seenbre 1961), e Claire "Clea" Olivia (1965). L'isteso ano so mujer ła ga tenjesto el premio Oscar come mejo atora par el so ròło in La donna dai tre volti e ła ga recità co'l marìo in Missili in giardino e La lunga estate calda; i gavarìa intarpretà uncora insenbre i film Dalla terrazza (1960), Paris Blues (1961), Il mio amore con Samantha (1963), Indianapolis, pista infernale (1969), Un uomo oggi (1970), Detective Harper: acqua alla gola (1975), sequel deDetective's Story, Mr. & Mrs. Bridge (1990) e ła miniserie tełeviziva Empire Falls - Le cascate del cuore (2005), mentre Newman ga dirizesto po' ła mujer da rejista inte i film La prima volta di Jennifer (1968), Gli effetti dei raggi gamma sui fiori di Matilda (1972), Harry & Son (1984), Lo zoo di vetro (1987) e Prima dell'ombra (1980), adatamento tełevizivo del testo teatrałe The Shadow Box de Michael Cristofer.

Tra ła fin dei ani sincuanta e ła metà dei ani setanta ze stà protagonista de alcuni fra i pì grandi sucesi de ła storia de Hollywood, come La gatta sul tetto che scotta (1958), Exodus (1960), Lo spaccone (1961), Hud il selvaggio (1963), Intrigo a Stoccolma (1963), Il sipario strappato (1966), Nick mano fredda (1967), Butch Cassidy (1969), La stangata (1973), L'inferno di cristallo (1974), Quintet (1979), deventandone una de łe stełe pì famoze de senpre, al ponto da èsar speso definìo na " łezenda del sìnema" [3].. Inte'l 1986 A ghe ze stà asenjà l'Oscar a ła cariera e, inte'l 1987, el ga vinsesto cueło al mejo ator protagonista par Il colore dei soldi, sequel del Spaccone. No'l ga ritirà parsonalmente el premio, avendo desidesto de no prezensiar a ła serimonia, daspò łe numaroze volte in cui jera stà candidà e mai premià. Inte'l 1994 el ga risevesto el premio umanitario Jean Hersholt, un partegołar premio atribuìo par ecesionałi contributi a cauze umanidarie.

Automobiłizmo[canbia | canbia el còdaxe]

Paul Newman se ga pasionà a łe corse automobiiłìsteghe dopo aver zirà Indianapolis pista infernale (1969)[4], film indove el interpreta Frank Capua, un piłota el cui intenso inpenjo inte łe corse ło porta a trascurar ła la conpanja Elora (Joanne Woodward), fin a trionfar a ła 500 Miglia di Indianapolis dopo varie visisitudini amoroze e parsonałe [5]. Gaveva partesipà a łe ripreze anca i piłoti profesionisti Bobby Unser, Dan Gurney e Bobby Grim intarpretando sé stesi[6].

Daspò un pariodo dedegà a l'aprendimento de łe tècneghe de guida in cui l'era stà istruìo da Bob Bondurant, ai inisi dei ani setanta el ga tacà ła cariera de gentleman-driver, overo de piłota non profesionista, ciapando łonghi pariodi de pauza da łe ripreze sinematogràfeghe par partesipar a łe gare inte i sircuiti statunitensi, dove che'l andava in camper co fameja e amighi.[4]. A propozito de ła so pasion pa'łe corse, el ga dichiarà:

Modeło:Citazione («A son stà un cativo puziłe,, un dełudente zogador de football merican, de tennis, de badminton, un pesimo siador. No go mai avesto el dono de ła grasia inte'l sport. Po' un zorno A me go dito: "Sta' a védar che invese so un decente piłota..."»)

(Paul Newman, dal libro Le Mans: 24 ore di corsa, 90 anni di storia)

Ła Porsche 935 piłotada da Newman, Stommelen e Barbour a ła 24 Ore de Le Mans del 1979 finìa al segondo posto asołuto e primi de clase, esponesta in un muzeo

El ga partesipà a łe prime gare inte'l1972, inte'l Canpionato organizà dal Sport Car Club of America, al vołante de na Lotus Elan e in sèito de na Triumph TR6 co ła cuała el ga vinsesto el titoło inte ła categoria D-Production inte'l 1976[4] , cuando che ghe ze stà asenjà anca ła President's Cup [7]. Inte i ani sucesivi el se azudegà el titoło inte ła categoria C-Production inte'l 1979 e in GT1 inte'l 1985 e 1986[8]. El ga partesipà anca al canpionato Trans-Am al vołante de Datsun 280ZX e Nissan 300ZX, vinsendo łe gare de Brainerd inte'l 1982 e Lime Rock inte'l 1986[4][9].


Ła beneficensa[canbia | canbia el còdaxe]

Paul Newman a Washington inte'l 2007

Insenbre al scritor Aaron Edward Hotchner, inte'l 1982 el ga fondà ła Newman's Own, na dita ałimentar spesiałizada in produsion biołòzeghe i cui recavi i vien devolvesti in beneficensa par scopi umanitari ed educativi. Co'l PEN American Center, ła Newman's Own ła ga finansià paraltro fin al 2006[10] un premio anuałe de 20 000 dołari rezervà al sitadin statunitense che gabia pì corajozamente defendesto el "primo emendamento" de ła costitusion statunitense, rełativo a ła łibartà de espresion, de culto e de stanpa.

Inte'l 1988 el ga fondà l'Asosiasion "Hole in The Wall Camps", co l'obietivo de reałizar programi de terapìa recreadiva par putełi gravemente małai; el projeto el ga ciapà vita in Connecticut, par po' spanderse inte i altri continenti, tra cui Àfrega ed Europa. In Itałia el ga vedesto ła reałizasion de Dynamo Camp, na strutura recreadiva sensa fin de łucro, indirisà ai putełi e ai tozi dai 6 ai 17 ani colpìi da grave patołozìe. Venjesto na prima volta in Itałia inte'l 1963, a Venesia, Newman el ze tornà inte'l 2007 par inagurar ła sesion itałiana de ła fondasion "Dynamo Camp" a Limestre, in provinsia de Pistoia.

Ùlteme intarpretasion[canbia | canbia el còdaxe]

Inte'l 1994 el ze tornà so łe sene sinematogràfeghe co'l parsonajo de'l cinico industriałe de Mister Hula Hoop dei fratelli Coen e, da senpre inpenjà so'l fronte de ła beneficensa co ła Newman's Own, inte'l medèmo ano el ze stà premià inte ła note dei Oscar par el só inpenjo umanidario. Inte'l 1995 el ga vinsesto l'Orso d'argento al Festival di Berlino par La vita a modo mio de Robert Benton. Inte'l 1999 l'è stà intrà i intarpreti de'l film Le parole che non ti ho detto di Luis Mandoki, mentre l'ano drio el ze stà direto da Marek Kanievska in Per amore... dei soldi, e inte'l 2002 el ga intarpretà Era mio padre di Sam Mendes.

El 25 de majo 2007 l'ator el ga declarà inte un'intarvista a ła rede tełeviziva ABC ła só desizion de retirarse da łe sene, considarandose masa vecio par sèitar a resitar[11].

Ativizmo połìtego[canbia | canbia el còdaxe]

Paul Newman inte'l Wisconsin par ła canpanja ełetorałe de'l senador democratego Eugene McCarthy inte'l 1968

Newman el ga sostenjùo inte i ani sesanta el senador democratego Eugene McCarthy (da no confondar co Joseph McCarthy de'l macartizmo). Par el so inpenjo, caratarizà anca da na ativa partesipasion a mesaji tełevizivi de propaganda, l'atore l'è stà in sèito incluzo da Richard Nixon inte la so "lista de nemighi".

Sostenjidor de'l Parìo Democratego statunitense[12], inte'l 2006 el ga dà el só sostenjo a ła canpanja de Ned Lamont (che no'l ze stà eleto) e el ga finansià chea presidensiałe de Chris Dodd, che po' el se ga retirà.

Ła małatia e ła morte[canbia | canbia el còdaxe]

El 31 łujo 2008 A ze stà ofisiałizà ła notisa che Newman el zera afeto un càncaro ai polmoni, dianjostegàndoghe a'l Sloan-Kettering Cancer Center de New York. Segondo el Sun l'ator el gavarìa vivesto soło poche setemane, dapò l'ùltemo siclo de chemioterapia a'l Weill Cornell Medical Center de New York. Dopo aver sernìo de intaronper łe cure, Newman ga łasà l'ospeal par pasar i ùltemi zorni co ła fameja inte ła só caza de Westport, in Connecticut, indove el ga moristo el 26 setenbre 2008 a 83 ani. Drio un funarałe privà, el ze stà cremà e łe sénare custodìe da ła fameja[13][14].

Notasion[canbia | canbia el còdaxe]

  1. Denis Hamill, Paul Newman, A Big Gun at 73, Buffalo News, 7 marzo 1998. [URL verificato l'8 marzo 2008]
  2. Laura, Luisa e Morando Morandini, Il Morandini, Zanichelli Editore.
  3. "Movie legend", "Acting legend", "Hollywood legend" e simili. Ad es. dalla BBC.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Mario Donnini, Paul Newman, in Le Mans: 24 ore di corsa, 90 anni di storia, Vimodrone, Giorgio nada Editore, 2013, pp. 132-139.
  5. (EN) Winning, Afi.com. entrada il 30 luglio 2014 (archivià dal URL orizenałe il 13 agosto 2014).
  6. (EN) Indianapolis, pista infernale, Imdb.com. entrada il 30 luglio 2014.
  7. (EN) Sport Car Club of America Awards, Scca.com. entrada il 30 luglio 2014 (archivià dal URL orizenałe il 30 gennaio 2015).
  8. (EN) Tony Hamer e Michele Hamer, Paul Newman the Race Car Driver and Enthusiast, in Classiccars.about.com, 18 giugno 2008. entrada il 30 luglio 2014.
  9. (EN) Paul Newman, Racingsportscars.com. entrada il 10 agosto 2014.
  10. El premio ze deso finansià da ła PEN e altra organizasion.
  11. Paul Newman dice addio al cinema: «Sono troppo vecchio, sto perdendo la memoria», ilmessaggero.it, 26 maggio 2007. entrada il 24 agosto 2014 (archivià dal URL orizenałe il 21 ottobre 2013).
  12. (EN) NEWSMEAT - Paul Newman's Federal Campaign Contribution Reportnewsmeat.com. entrada il 22 agosto 2007 (archivià dal URL orizenałe il 17 luglio 2007).
  13. Mirror.co.uk, Funeral and final send-off for Hollywood legend Paul Newman, in mirror, 30 settembre 2008. entrada il 26 ottobre 2017.
  14. Paul Newman (1925 - 2008) - Find A Grave Memorialfindagrave.com. entrada il 26 ottobre 2017.


Linganbi foresti[canbia | canbia el còdaxe]

Controło de autoritàVIAF (EN115730327 · ISNI (EN0000 0001 1455 5646 · El vałore UBOV484516 de SBN no el xe mija bon. · LCCN (ENn79049179 · GND (DE118587528 · BNF (FRcb138979349 (data) · BNE (ESXX1041462 (data) · NLA (EN35752571 · NDL (ENJA00621207 · WorldCat Identities (ENn79-049179
Traesto fora da Wikipèdia - L'ençiclopedia łìbara e cołaboradiva in łéngua Vèneta "https://vec.wikipedia.org/w/index.php?title=Paul_Newman&oldid=1104560"