Formento

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Jump to navigation Jump to search
Formento
Wheat close-up.JPG
Clasefegasion sientìfega
dominioEukaryota
regnoPlantae
divisioneMagnoliophyta
classeLiliopsida
ordinePoales
famigliaPoaceae
sottofamigliaPooideae
tribùTriticeae
genereTriticum
Nomi comuni
Formento, formènt
Soto-divixion
Varda lista


El forménto o formènt (Triticum L.) el xé un gènere de piante che'l partien a ƚa famégia de ƚe graminàcee. Ƚe desferénti spece de frumento ƚe ga in comun paréce caratìsteghe. De altésa media de, su par xó, 70–80 cm[1], el forménto el xé formà da un ganbo vódo drénto da cual ghe parte da ƚe sincue a ƚe oto fogie[1]: de ste cuà l'ùltima ƚa coverxe ƚa parte superior. Sta qua ƚa xé formada da n'infioresénsa a spiga. Na volta fecondada ghe vien ospitade ƚe cariòside (in gènere 20-25 par spiga[1]) che ƚe xé, in paroƚe sénplise, ƚe séme, a ƚe cuaƚi ghe xé tacada na parte slongada, sotìl e tagénte, che, in natura, ƚa serve a ƚa pianta par sparpagnar ƚe seménse.

El forménto el vien coltivà un fià in tuti i climi, manco cuéƚi tropicaƚi, dexèrteghi o masa frédi. Ƚa sémena ƚa vien fata infrà ƚa fin de otobre e l'inisio de novenbre, progresivamente antisipada col créser del'altésa.[2] El buto el salta fóra daspò 15-20 giórni[3]; d'inverno ƚa neve ƚa pol giutar a protèxer ƚa pianta dal geƚo.[3] In primavera prima ƚa pianta ƚa se slónga, daspò ghe xé ƚa fioridura, seguìa da ƚa formasion de ƚa spiga. Ƚa miedidura ƚa vien fata in giugno. Ƚa faxe daspò ƚa xé ƚa tubia (o tibia), 'nte ƚa qual el forménto el vien separà da prodóti de scarto come ƚa buƚa e ƚa pagia. Ste dó operasion ƚe vien fate conpagne da na stésa màchina ciamada mieditrébia. El forménto tènaro el ga na réxa de 5,47 toneƚade par ètaro, méntre cuéƚo duro 2,29 t/ha[4]

Ƚa màxena del forménto ƚa ga dó prodóti prinsipaƚi: ƚa farina, che ƚa vien dal forménto tènaro, e ƚa sémoƚa, che ƚa vien dal forménto duro. Ƚa sémoƚa ƚa vien doparada par far ƚa pasta. Co ƚa farina se fa prinsipalmente el pan, el magnar par antonomaxia, ma anca tórte e biscoti. Ghe xé desferénti tipi de farina, "0", "00", "1" e "2", a secónda de ƚa cuantità de sènare e buƚa prexénti in eƚa (manco 'nte ƚa "00" e più 'nte ƚa "2"). Ƚa farina ƚa xé un magnar caraterixà da ƚa prexénsa dominante del'àmito, un polisacàride de riserva prexénte 'ntei cereaƚi e 'ntei sémi; 100 g de farina "00" i dà energia par 340 kcal, dae da 71,97 g de carboidrati, 13,21 g de proteine e 2,5 g de grasi.[5]

Spece[canbia | canbia el còdaxe]

Ƚa più inportante spece de triticum el xé el formento tènaro (triticum aestivum), cuéƚo che'l dà farina da pan e ché dónca xé el più coltivà al móndo. Daspò vien el formento duro (triticum durum), che'l da séme co desferénte struture protèiche: ste qua ƚe dà un maxenà de consisténsa veróxa. Infin da notar xé el faro, el forménto coltivà da più ténpo dal'omo. Ghe xé tre spece de faro: cueƚo pìcoƚo (triticum monococcum), cuéƚo medio (triticum dicoccum) e ƚa spelta (triticum spelta).

Eƚénco[canbia | canbia el còdaxe]

  • Triticum aestivum
  • Triticum aethiopicum
  • Triticum araraticum
  • Triticum boeoticum
  • Triticum carthlicum
  • Triticum compactum
  • Triticum dicoccoides
  • Triticum dicoccum
  • Triticum durum
  • Triticum ispahanicum
  • Triticum karamyschevii
  • Triticum macha
  • Triticum militinae
  • Triticum monococcum
  • Triticum polonicum
  • Triticum spelta
  • Triticum sphaerococcum
  • Triticum timopheevii
  • Triticum turanicum
  • Triticum turgidum
  • Triticum urartu
  • Triticum vavilovii
  • Triticum zhukovskyi

Notasion[canbia | canbia el còdaxe]

  1. 1,0 1,1 1,2 Caraterìsteghe botàneghe del triticum
  2. Coltivasion del forménto
  3. 3,0 3,1 Scheda sul formento tènaro
  4. Scheda sul forménto de ƚa CeSPrA, provincia de Venesia
  5. Vaƚori nudrigativi
Controło de autoritàLCCN (ENsh85146366 · GND (DE4065287-7 · NDL (ENJA00566534
Traesto fora da Wikipèdia - L'ençiclopedia łìbara e cołaboradiva in łéngua Vèneta "https://vec.wikipedia.org/w/index.php?title=Formento&oldid=677238"