Estonia

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Jump to navigation Jump to search


Estonia
Estonia - Bandiera
Estonia - Stemma
Motto: (ES)"Mu isamaa, mu õnn ja rõõm"
(VEC)("ła me patria, ła me fełisità e ła me gioia")

EU-Estonia.svg


Informasion
Nome par intiero: Repùblega del Estonia
Nome ufisiałe: (ES) Eesti Vabariik
Łéngoa uficiałe: eston
Cavedal: Tałin  (403 547 ab. / 2008)
Polìtega
Governo: Repùblega parlamentar
Capo de stato: Kersti Kaljulaid
Capo de governo: Jüri Ratas
Indipendensa: 24 de febraro del 1918 dal Inpero ruso
Reataurà
20 de agosto del 1991 da l'Union Sovietica[1]
Ingreso a l'ONU: 17 de setenbre del 1991
Area
Totale: 45 226 km²
Pos. nel mondo: 129°
% delle acque: 4,56 %
Popolasion
Totałe: 1 341 140 ab.  (2012)
Pos. nel mondo: 149°
Densità: 28 ab./km²
Giografia
Continente: Eoropa
Fuxo oràrio: UTC+2[2]
Economia
Vałuta: eoro
Energia:
Varie
TLD: .ee, .eu
Prefiso tełef.: +372
Sigla autom.: EST
Ino nasionałe: Mu isamaa, mu õnn ja rõõm
Festa nasionałe: 24 de febraro 20 de agosto

En-map.png

L'Estonia, nome ufisiał Repùblega Estona (par łengoa estona Eesti Vabariik), ła xe na nasion del Eoropa setentrional.
Ła confina a sud co ła Łetonia e a est co ła Rusia. L'Estonia ła xe bagnada a nord e a òvest dal mar Bàltego, co el Gólfo de Riga e el Gólfo de Finlandia.

L'Estonia ła xe el pì setentrionał dei Stadi Bàlteghi, łigà co sti cuà da fati storeghi conpagni, ma par łengoa e cultura ła xe ugrofinega e no bàltega.

Istòria[canbia | canbia el còdexe]

Exquisite-kfind.png Par saverghene de pì, varda ła pajina Istòria del Estonia .

Antighità[canbia | canbia el còdexe]

Ła tera de l'Estonia de ancuo ła xe stà abità fin dal antighità (10.000 v.C.) da tribù fineghe.

Età de Mèxo[canbia | canbia el còdexe]

'Ntel XII secoło xe stà cristianixà tuta l'Estonia.
'Ntel stes tenpo xe stà domenà da popoi foresti: a nord ghe xe stà a domenasion danexe, sot el Ducà de Estonia, e a sud chea todesca, sot a Łivonia.

Domenasion svedéxa[canbia | canbia el còdexe]

Estonia 'nel Inpero Svedexo (1561–1721)

Dal inisio del XVI secoło fin a ła Gran Guera del Nord l'Estonia ła jera sot l'Inpero Svedexo, ła xe pasà po soto ła domenasion del Inpero Ruso col Tratà de Nystad 'ntel 1721.

Domenasión Rusa[canbia | canbia el còdexe]

Fra a segonda metà del XIII secoło e tut el XIX secoło i crese i sentimenti nasionai e a voja de independensa etona che porta a popoasion estona a ea reolta par l'independensa durante a Rovołusion del 1905, che tanto vien represa dal exersito rus.

Estonia independente[canbia | canbia el còdexe]

Dichiarasion de independensa a Parnu el 24 de febraro del 1918.

Dopo che el zar el xe stà butà zo dal trono i estoni i ga uxà el tenpo de dixorienasion par łibararse e dichiarar l'independensa el 24 de febraro del 1918.

L'independensa estona no ła xe stà reconosùa subito dal Inpèro todésco, che dal otobre del 1917, par ła prima guera mondiał, a ga ocupà.

L'independensa a xe stà reconosua da i stadi del mondo el 3 de marso del 1918 co 'l Tratà de Brest-Litovsk, fra a Rusia bolseviga e i Inperi sentrai.
Po che i todeschi i ga asà el paexe, i bolsevighi i ga invadesto l'Estonia. Cusìta i estoni, judai anca dal Armà Bianca e da voeontari de tanti paexi, i ga tacà a Guera de Independensa Estona (1918-1920) contro a Rusia bolseviga e che ga portà al Tratà de Tartu, el 2 de febraro, 'ntel cuà xe stai signai i confini fra i do paexi e 'l reconosiment del Estonia da part de a Rusia.

'Ntel 1921 l'Estonia a xe intrà 'nte a Sosietà de łe Nasion.

Mapa del Estonia independente.

El tenpo de independensa el xe stà bon par tanti motivi, soratuto culturai e economeghi.

Ocupasión sovietega e nazista[canbia | canbia el còdexe]

Dal setenbre del 1939 l'Union Sovietega ocupa l'Estonia e par sta roba vien deslasà da a Sosietà de łe Nasion. A tremenda ocupasion sovietega a ga portà a ła fin de a democrasia e del autogoerno, a ditatuara bolseviga ga deporta e copa on gran numaro de estoni disidenti.

Co l'Operasion Barbarosa, da a fine de łujo al inisio de otobre del 1941, a Zermania nazista ocupa l'Estonia, e i todeschi i vien al inisio risevui cofà łibaradori, tanto che pì de 100.000 estoni so na popołasion de 900.000 aneme i xe intrai 'ntel exersito todesco e finlandexe.

El pian nazista jera dal bon a zermanixasion forsada de e Nasion Balteghe co a coeonixasion todesca e a popoeasion locał "no zermanixabie" a saria stà deportà 'ntel est. Anca in Estonia i nazisti i taca el pian de ełiminasion de a popoasion abrea, zà perseguità dai sovieteghi che né copa el 10% e né exija el 70%. Co 'l judo de calcheduni estoni antisemiti, i nazisti i destermina sirca 2000 abrei.

Ocupasión sovietega durante a Guera Freda e rexistensa estona[canbia | canbia el còdexe]

Fra lujo e i primi de novenbre del 1944 i sovieteghi i ocupa tuta l'Estonia no sensa batarse co a numaroxa rexistensa estona. Desine de mijaja de estoni e svedexi-estoni i scanpa dal invaxion sovietega verso ovest soratuto in Svesia.

Estoni che i scanpa dal invaxion sovietega in (1944).

A segonda guera mondiał fa perdar el 25% de a popoasion del Estonia oltra a ea so independensa. Inaxonta l'URSS roba el 5% del Estonia preguera.

El ditador sovietego Joxef Stałin porta vanti el so pian de rusificasion del Estonia e deportasion de i disidenti 'nte i gulag in Siberia. I sovieteghi, in sti ani de ocupasion ciamai "del teror", i serca de copar a cultura, a łengoa, l'identità estona, co gran pene par chi che e serca de tegnerle in vida e no renegarle, e sostituirłe co chee ruse.

A rexistensa in Estonia, e in tuti i Paexi Balteghi, a xe stà granda co 'l movimento de rexistensa i Fradei de 'l Bosc finì dopo na granda persecusion 'ntel 1978.

El KGB ga perseguità, co gran vioensa, opoxidori e parsone che e parea no comuniste o par l'independensa de 'l Estonia fin a ea fin del URSS.

ła tornada a l'independensa 'ntel 1991[canbia | canbia el còdexe]

Sol che el 20 de agosto de 'l 1991 l'Estonia a ga vuo l'independensa dopo a fin de 'l URSS, ma 'l exersito armà sovietego se ne xe 'ndà sol che 'l 12 de setenbre.

Giografìa[canbia | canbia el còdexe]

Estonia dał Satełite

Ła ga 'na superfisie de 45 226 km²[3].

Morfołoxìa[canbia | canbia el còdexe]

Ła xe pravałenteménte guaiva ma có modeste ondułasion, có un gran nùmaro de łaghi e fiumi.
El punto pi alt el se cata inte'l meridion, el "mónt" Suur Munamägi (318 m s.l.m.).

Idrografia[canbia | canbia el còdexe]

Łe coste łe xe iregołare e davant a łe coste se cata sérca 1 520 ìxołe: łe pi gande łe xe l'ìxoła de Saaremaa 2 668 km² e l'ìxoła de Hiiuma 965 km².

Anbienti naturałi[canbia | canbia el còdexe]

Ła xe cuerta de bosc par el 40% de ła so superfisie.

Istitusion[canbia | canbia el còdexe]

L'Estonia ła xe na repùblica parlamentare.

L'atuałe presitente xe Toomas Hendrik Ilves e el primo ministro xe Andrus Ansip.

Ła ga par cavedal Tallinn.

Demografia[canbia | canbia el còdexe]

Ła ga 1 332 893 abitanti.

Łéngoe[canbia | canbia el còdexe]

Ła łengoa ufiçial xe l'estone[4].
Ła forte minonansa slava dopara el ruso

Mucio difuxa la conoçiensa del inglexe.

Notasion[canbia | canbia el còdexe]

  1. Dal 6 de agosto 1940 al 20 de agosto del 1991 ocupasion sovietica e dal 1941 al 1944 - ocupasion nazista par a guera
  2. UTC+3 in ora legał
  3. poc pi granda de ła Svìsera
  4. Chel apartegne al medèximo grupo ugrofinico de el fìnico a el cual el xé mucio simiłe.