Estonia

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Jump to navigation Jump to search
Estonia
Estonia – Bandiera Estonia - Stemma
(dettagli) (dettagli)
(ES)"Mu isamaa, mu õnn ja rõõm"
(VEC)("ła me patria, ła me fełisità e ła me gioia")
Estonia - Localizzazione
Dati amministrativi
Nome completo Repùblega del Estonia
Nome ufficiale (ES) Eesti Vabariik
Lingue ufficiali eston
Capitale Tałin  (403 547 ab. / 2008)
Politica
Forma di governo Repùblega parlamentar
Presidente Kersti Kaljulaid
Primo Ministro Jüri Ratas
Indipendenza 24 de febraro del 1918 dal Inpero ruso
Reataurà
20 de agosto del 1991 da l'Union Sovietica[1]
Ingresso nell'ONU 17 de setenbre del 1991
Ingresso nell'UE 1° de majo del 2004
Superficie
Totale 45 226 km² (129º)
% delle acque 4,56%
Popolazione
Totale 1 341 140 ab. (2012) (149º)
Densità 28 ab./km²
Geografia
Continente Eoropa
Fuso orario UTC+2[2]
Economia
Valuta eoro
PIL (nominale) 22 118 milioni di $ (2005) (106º)
PIL pro capite (nominale) 16 720 $ (2012) (44º)
ISU (2011) 0,835 (tanto alto) (35º)
Varie
Codici ISO 3166 EE, EST, 233
TLD .ee, .eu
Prefisso tel. +372
Sigla autom. EST
Inno nazionale Mu isamaa, mu õnn ja rõõm
Festa nazionale 24 de febraro 20 de agosto
Estonia - Mappa
 

L'Estonia, nome ufisiał Repùblega Estona (par łengoa estona Eesti Vabariik), ła xe na nasion del Eoropa setentrional.
Ła confina a sud co ła Łetonia e a est co ła Rusia. L'Estonia ła xe bagnada a nord e a òvest dal mar Bàltego, co el Gólfo de Riga e el Gólfo de Finlandia.

L'Estonia ła xe el pì setentrionał dei Stadi Bàlteghi, łigà co sti cuà da fati storeghi conpagni, ma par łengoa e cultura ła xe ugrofinega e no bàltega.

Istòria[canbia | canbia el còdexe]

Exquisite-kfind.png Par saverghene de pì, varda ła pajina Istòria del Estonia .

Antighità[canbia | canbia el còdexe]

Ła tera de l'Estonia de ancuo ła xe stà abità fin dal antighità (10.000 v.C.) da tribù fineghe.

Età de Mèxo[canbia | canbia el còdexe]

'Ntel XII secoło xe stà cristianixà tuta l'Estonia.
'Ntel stes tenpo xe stà domenà da popoi foresti: a nord ghe xe stà a domenasion danexe, sot el Ducà de Estonia, e a sud chea todesca, sot a Łivonia.

Domenasion svedéxa[canbia | canbia el còdexe]

Estonia 'nel Inpero Svedexo (1561–1721)

Dal inisio del XVI secoło fin a ła Gran Guera del Nord l'Estonia ła jera sot l'Inpero Svedexo, ła xe pasà po soto ła domenasion del Inpero Ruso col Tratà de Nystad 'ntel 1721.

Domenasión Rusa[canbia | canbia el còdexe]

Fra a segonda metà del XIII secoło e tut el XIX secoło i crese i sentimenti nasionai e a voja de independensa etona che porta a popoasion estona a ea reolta par l'independensa durante a Rovołusion del 1905, che tanto vien represa dal exersito rus.

Estonia independente[canbia | canbia el còdexe]

Dichiarasion de independensa a Parnu el 24 de febraro del 1918.

Dopo che el zar el xe stà butà zo dal trono i estoni i ga uxà el tenpo de dixorienasion par łibararse e dichiarar l'independensa el 24 de febraro del 1918.

L'independensa estona no ła xe stà reconosùa subito dal Inpèro todésco, che dal otobre del 1917, par ła prima guera mondiał, a ga ocupà.

L'independensa a xe stà reconosua da i stadi del mondo el 3 de marso del 1918 co 'l Tratà de Brest-Litovsk, fra a Rusia bolseviga e i Inperi sentrai.
Po che i todeschi i ga asà el paexe, i bolsevighi i ga invadesto l'Estonia. Cusìta i estoni, judai anca dal Armà Bianca e da voeontari de tanti paexi, i ga tacà a Guera de Independensa Estona (1918-1920) contro a Rusia bolseviga e che ga portà al Tratà de Tartu, el 2 de febraro, 'ntel cuà xe stai signai i confini fra i do paexi e 'l reconosiment del Estonia da part de a Rusia.

'Ntel 1921 l'Estonia a xe intrà 'nte a Sosietà de łe Nasion.

Mapa del Estonia independente.

El tenpo de independensa el xe stà bon par tanti motivi, soratuto culturai e economeghi. I goerni de a prima republega i xe stai de drita/sentro-drita.

Ocupasión sovietega e nazista[canbia | canbia el còdexe]

Dal setenbre del 1939 l'Union Sovietega ocupa l'Estonia e par sta roba vien deslasà da a Sosietà de łe Nasion. A tremenda ocupasion sovietega a ga portà a ła fin de a democrasia e del autogoerno, a ditatuara bolseviga ga deporta e copa on gran numaro de estoni disidenti.

Co l'Operasion Barbarosa, da a fine de łujo al inisio de otobre del 1941, a Zermania nazista ocupa l'Estonia, e i todeschi i vien al inisio risevui cofà łibaradori, tanto che pì de 100.000 estoni so na popołasion de 900.000 aneme i xe intrai 'ntel exersito todesco e finlandexe.

El pian nazista jera dal bon a zermanixasion forsada de e Nasion Balteghe co a coeonixasion todesca e a popoeasion locał "no zermanixabie" a saria stà deportà 'ntel est. Anca in Estonia i nazisti i taca el pian de ełiminasion de a popoasion abrea, zà perseguità dai sovieteghi che né copa el 10% e né exija el 70%. Co 'l judo de calcheduni estoni antisemiti, i nazisti i destermina sirca 2000 abrei.

Ocupasión sovietega durante a Guera Freda e rexistensa estona[canbia | canbia el còdexe]

Fra lujo e i primi de novenbre del 1944 i sovieteghi i ocupa tuta l'Estonia no sensa batarse co a numaroxa rexistensa estona. Desine de mijaja de estoni e svedexi-estoni i scanpa dal invaxion sovietega verso ovest soratuto in Svesia.

Estoni che i scanpa dal invaxion sovietega in (1944).

A segonda guera mondiał fa perdar el 25% de a popoasion del Estonia oltra a ea so independensa. Inaxonta l'URSS roba el 5% del Estonia preguera.

El ditador sovietego Joxef Stałin porta vanti el so pian de rusificasion del Estonia e deportasion de i disidenti 'nte i gulag in Siberia. I sovieteghi, in sti ani de ocupasion ciamai "del teror", i serca de copar a cultura, a łengoa, l'identità estona, co gran pene par chi che e serca de tegnerle in vida e no renegarle, e sostituirłe co chee ruse.

A rexistensa in Estonia, e in tuti i Paexi Balteghi, a xe stà granda co 'l movimento de rexistensa i Fradei de 'l Bosc finì dopo na granda persecusion 'ntel 1978.

El KGB ga perseguità, co gran vioensa, opoxidori e parsone che e parea no comuniste o par l'independensa de 'l Estonia fin a ea fin del URSS.

Ła tornada a l'independensa 'ntel 1991[canbia | canbia el còdexe]

Sol che el 20 de agosto de 'l 1991 l'Estonia a ga vuo l'independensa dopo a fin de 'l URSS, ma 'l exersito armà sovietego se ne xe 'ndà sol che 'l 12 de setenbre, co l'independensa xe tornà a democrasia.

Giografìa[canbia | canbia el còdexe]

Estonia dał Satełite

Ła ga 'na superfisie de 45 226 km²[3].

Morfołoxìa[canbia | canbia el còdexe]

Ła xe pravałenteménte guaiva ma có modeste ondułasion, có un gran nùmaro de łaghi e fiumi.
El punto pi alt el se cata inte'l meridion, el "mónt" Suur Munamägi (318 m s.l.m.).

Idrografia[canbia | canbia el còdexe]

Łe coste łe xe iregołare e davant a łe coste se cata sérca 1 520 ìxołe: łe pi gande łe xe l'ìxoła de Saaremaa 2 668 km² e l'ìxoła de Hiiuma 965 km².

Anbienti naturałi[canbia | canbia el còdexe]

Ła xe cuerta de bosc par el 40% de ła so superfisie.

Istitusion[canbia | canbia el còdexe]

L'Estonia ła xe na repùblica parlamentare.

L'atuałe presitente xe Toomas Hendrik Ilves e el primo ministro xe Andrus Ansip.

Ła ga par cavedal Tallinn.

Demografia[canbia | canbia el còdexe]

Ła ga 1 332 893 abitanti.

Łéngoe[canbia | canbia el còdexe]

Ła łengoa ufiçial xe l'estone[4].
Ła forte minonansa slava dopara el ruso

Mucio difuxa la conoçiensa del inglexe.

Notasion[canbia | canbia el còdexe]

  1. Dal 6 de agosto 1940 al 20 de agosto del 1991 ocupasion sovietica e dal 1941 al 1944 - ocupasion nazista par a guera
  2. UTC+3 in ora legał
  3. poc pi granda de ła Svìsera
  4. Chel apartegne al medèximo grupo ugrofinico de el fìnico a el cual el xé mucio simiłe.