Łéngue itàłeghe

Łéngue itàłeghe

Tipo	fameja lenguìstega
Parlà in	Orixinariaménte l'Itàlia, parte de l'Àustria e de ła Svìsera, e ancuò dove che se parla łe łéngue romanze, che łe deriva dal latin.
Caratarìsteghe
Clasifegasion lenguìstega
łéngua umana łéngue indoeoropee
Còdazi
ISO 639-5	itc
Glottolog	ital1284
Linguist List	ital
IETF	itc
Destribusion zeogràfega
Distribusion aprosimativa de łe łéngue in Itàlia inte l'età del fero.

Łe łéngue itàłeghe łe xe łéngue innoeuropee parlae da popołi itàłeghi stanziài inte ła penìxoła a partir dal I miłenio a.C., probabilmente discendenti da ła łéngua proto-itàłega.

Un tenpo considarae un ramo unitario de łe łéngue indoeuropee, parałeło a altri so sotogrupi, in realtà łe podarìa costituìr do rami distinti de ła fameja indoeuropea, tuti do atestài esclusivamente in teritorio itàłego e, de consevensa, avisinài da fenomeni de converjensa. Geneticaménte, tutavia, ła moderna indoeuropeìstega ła tende a riténer che łe do branche łe gabia avù n'orìxene indipandente, come evołusion separae de un vasto continuum indoeuropeo prexente in Eoropa çentrałe fin dal scumìsio del III miłenio a.C..

Fiłoxènezi

Stòria de ła fiłoxènezi

Segondo serti autori, l'eticheta de "łéngue itàłeghe" ła podarìa èsar doparà, sensu lato, par calsiasi łéngua parlà inte ła rejon itałiana inte l'antighità, che ła sia de çepo indoeuropeo o no. In sto senso grando, łe sarìa da considarar łéngue itàłeghe anca łe parlade de popołasion de ła penìxoła itałiana considarae de sòłito mìa indoeuropee, come l'etrusco, el rètego e ła łéngua de ła Stełe de Novilara; el ligure el xe de atribusion controversa, mentre łe conosemse sul sicano e l'elimo łe xe masa poche par parmetar ipòtexi fondae. A rigor, tutavia, se reserva l'espresion de "Łéngue itàłeghe" solo par łe łéngue indoeuropee parlae antighiaménte in Itàlia e che no łe fa parte de altre fameje indoeuropee, scludendo donca par exenpio el mesàpego, l'iłìrego, e łe łéngoe seltiche come el gàłego e 'l leponzio.

Inisialménte, i indoeuropeisti i jera orientài a postułar, par łe varie łéngue indoeuropee de l'Itàlia antiga, n'apartenensa a na fameja lenguìstega unitaria, parałeła par exenpio a cueła sèltega o a łe łéngue germàneghe; el cao-scoła de sta ipòtexi el xe considarà Antoine Meillet (1866-1936). A partir da l'òpara de Alois Walde (1869-1924), parò, sto schema unitario el xe stà meso soto critica radicałe; deçisive, in sto senso, łe xe stae łe argomentasion de Vittore Pisani (1899-1990) e, drio, anca cuełe de Giacomo Devoto (1897-1974), che el ga ipotixà l'existensa de do distinti rami indoeuropei inte i cuałi el xe posìbiłe inserìr łe łéngue itàłeghe. Łe diverse ipòtexi su l'existensa de do fameje indoeuropee difarenti, riformułae in vari modi dopo ła seconda guera mondiałe, łe se ga po inponesto definitivamente, anca se i detaji che łe separa o łe avisina, e i procesi exati de formasio e de penetrasion in Itàlia, i resta oncora ojeto de riserca da parte de ła lenguìstega stòrega.

Quadro stòrego

Mapa de łe łéngue parlae in Itàlia datorno al 400 a.C.

Prima de l'arivo dei Itàłeghi, l'Itàlia ła jera popołà soratuto da grupi mìa indoeuropei (forsi ciapando drento anca i Etruschi). I primi insediamenti sul Palatin i se data a çirca el 750 a.C., i insediamenti sul Quirinałe a çirca el 720 a.C.

Łe łéngue itàłeghe łe xe atestae par ła prima volta da iscrision latine che łe se data al VI o V sècoło a.C. I alfabeti doparai i xe baxai sul vecio alfabeto itàłego, che el xe baxà a so volta su l'alfabeto grego. Łe łéngue itàłeghe łe mostra comuncue influense de menor entità da ła łéngua etrusca e pì grandi dal Grego antigo.

Pena che Roma ła ga spandesto el so domìnio pułìtego su tuta ła penìxoła itałiana, el latin el xe deventà dominante su łe altre łéngue itàłeghe, che łe ga finì de èsar parlae forsi inte el I sècoło d.C. Dal cosidito latin volgar łe xe nate łe łéngue romanze o neołatine.

L'antiga łéngua venètega, come che se vede da łe iscrision (che łe ciapa drento anca fraxi conpìe), ła xe considarà da tanti lenguisti come tanto visina a łe łéngue itàłeghe e de consevensa considarà cofà itàłega.