Łéngua Napułetana

Łéngua Napułetana
Lengua napulitana
	;
Nome locaƚe	Lengua napulitana
Tipo	łéngua naturałe e łéngua viva
Parlà in	Itàłia; e preso le comunità de emigrà napułetani foresti.
Autòctono de	Canpania e Całabria
Parlanti
Totałe	7 500 000
Clasifega	-
Caratarìsteghe
Scritura	alfabeto latin e alfabeto latin
Clasifegasion lenguìstega
	łéngua umana; łéngue indoeoropee; łéngue itàłeghe; łéngue romanze; łéngue ìtało-osidentałi; łéngue ìtało-dàlmate; łéngue italiane sentromeridionałi
Statuto ofisałe
Regoƚà da	-
Vulnerabiłità	2 vulneràbiłe
Còdazi
ISO 639-2	nap
ISO 639-3	nap
SIL	nap
Glottolog	neap1235
Ethnologue	nap
UNESCO	1022
IETF	nap

Ła łéngua napułitana (ciamada antighiaménte łéngua napołitana)^[2] ła xe na łéngua romanza — parte del grupo itało-dàlmata — atestada fin dal Medioevo inte l'Itàlia meridionałe.

Stòria

Ła łéngua napułitana ła trae łe so orìxene da n'insieme pì o manco omogèneo de antighi diałeti itało-meridionałi, conosesti inte l'Alto Medioevo col nome coletivo de volgar pujexe;^[3] sta denominasion stòrega ła derivava dal ducato de Puja e Całàbria (che de fati el ciapava drento grande porçion de l'Itàlia de soto) che, inte l'època normana, el gravitàva su Salerno, mìa a caxo definìa "ła capitałe de ła Puja" in quanto sede prinçipesca drento el regno de Sicilia.

Tutavia, a partir dal XIII sècoło, ła parte penisołare de l'Itàlia meridionałe ła ga avù come sentro propulsore ła sità de Nàpułi, capitałe de l'omonimo regno par oltre mexo miłenio (fina al XIX sècoło), sicché, soto el profiło lenguìstego, drento l'area de difuxion del volgar pujexe el xe deventà via via pì forte l'influso de ła variante partenopea, che in orìxene ła doveva sostansialmente coinsìdar co na forma antiga del diałeto napułitan propiamente dito; st'ùltimo, conpagn dei altri diałeti meridionałi che i fa parte del medèximo continuum diałetałe, el avarìa po continuità a evòlverse par conto so inte el córs dei sècołi sensa nisuna standarizasion de baxe (conpagn de chel che xe suçeso al diałeto fiorentin in raporto a ła łéngua itałiana, che ła trae orìxene propi da na so forma antiga).^[4]

Parangon fonètego intra łe łéngue romanze

In sta tabèła chi se pol vardar ł'evołuçion de łe raize latine inte i vari sistemi de ponente e de ł'Itałia. Se destaca łe somijanxe tra do łengue łontane come el Llïonés e el Napulitanu co' grafie tipo chave-chiave, chuvere-chiovere e chanu-chianu.

Łatin	Vèneto	Sardegnoło	Corso	Gałisian	Siçiłian	Arpitan	Oçitan	Furlan	Łionéxe	Napułetan
maneana	doman	manzanu	dumane	mañá	dumani	deman	deman	doman	mannana	dimane
panatarium	forner	forraiu	fornaio	panadeiro	furnaru	fornér	panatièr	panatîr	panadeiru	furnaro
facere	far	fàghere	fà	facer	fàciri	fâre	far	fâ	facere	fà
factum	fato	fatu	fattu	feito	fattu	fêt	fach	fat	feichu	fatto
filius	fiol	fìgiu	figliu	fillo	figghiu	fily	filh	fi	fiyu	figlio
ferrum	fero	ferru	ferru	ferro	ferru	fèr	fèrre	fier	fierru	fierro
fames	fame	fàmene	fami	fame	fami	fam	fam	fam	fame	famme
planum	pian	pianu	pianu	chan	chianu	plan	plan	plan	chanu	chianu
pluere	piòvar	pròere	piova	chover	chiòviri	plovêr	plòure	plovi	chuvere	chiovere
clavis	ciave	crae	chjave	chave	chiavi	clâ	clau	clâf	chave	chiave
noctem	note	notte	notte	noite	notti	nuet	nuèch	gnot	nueiche	notte
multum	molto	mudu	multu	moito	muttu	mot	molt	mot	mueitu	mutto
oculus	òcio	òcru	ochju	ollo	òcchiu	uely	uèlh	voli	gueyu	uocchio
vetulus	vecio	bétzu	vechju	vello	vecchiu	viely	vièlh	vieli	vieyu	viecchio
guccius	porseło	porcu	porcu	porco	porcu	pòrc	pòrc	purcit	gochu	puorco
pessulāre	serar	serrare	chjode	pechar	chiùdiri	clôre	tancar	sierâ	pechare	'nzerrà

Note

↑ Lista delle lingue parlate in Italia =14 giugnopatrimonilinguistici.it, 2018.
↑ Giornale de’ letterati, Pisa, Agostino Pizzorno, 1792, p. 179. Ospitato su Biblioteca Nazionale Centrale di Roma.
↑ Pietro Giannone, Storia civile del Regno di Napoli, vol. 3, 1821, p. 44.
↑ Xà inte 'l XVIII sècoło el napułitan leterario el paréa cusì difarente dal napułitan comunemente parlà che inte 'l 1779 Ferdinando Galiani, inte ła so riserca Del dialetto napoletano, el scrivéa che el Pentamerone de Giambattista Basile (publegà inte 'l 1634) el jera «scrito in un diałeto cusì adulterà e pien de erori, che speso el podarìa rinegarse da noaltri»; Giovanni Liccardo, Storia irriverente di eroi, santi e tiranni di Napoli, Roma, Newton Compton Editori, 2017, pp. 31-32, ISBN 9788822715333.

Łéngoe indoeuropee · Łéngue romanze

Latin † · Latin volgare †
Romanzo insulare: Sardo (Sardo campidanexe · Sardo logudorexe)
Romanzo ocidentałe
Grupo iberico: Aragonexe · Asturian · Gałisian · Łioneze (Mirandexe) · Portoghexe · Spagnoło/Castiglian
Gruppo galo-romanzo: Catałan · Francexe · Furlan · Francoprovensal · Ladin · Ocitan · Romancio · Vałon · Vèneto
Romanzo orientałe
Grupo italian: Corso · Gałurexe · Sasarexe · Itałian (Diałeti itałiani) · Napołetan
Grupo siciłian: Siciłian
Grupo balcanico: Rumeno · Arumeno · Dalmatico † · Istrioto
Romanzo meridionałe: Mozarabico †

[1] Lista delle lingue parlate in Italia =14 giugnopatrimonilinguistici.it, 2018.

[2] Giornale de’ letterati, Pisa, Agostino Pizzorno, 1792, p. 179. Ospitato su Biblioteca Nazionale Centrale di Roma.

[3] Pietro Giannone, Storia civile del Regno di Napoli, vol. 3, 1821, p. 44.

[4] Xà inte 'l XVIII sècoło el napułitan leterario el paréa cusì difarente dal napułitan comunemente parlà che inte 'l 1779 Ferdinando Galiani, inte ła so riserca Del dialetto napoletano, el scrivéa che el Pentamerone de Giambattista Basile (publegà inte 'l 1634) el jera «scrito in un diałeto cusì adulterà e pien de erori, che speso el podarìa rinegarse da noaltri»; Giovanni Liccardo, Storia irriverente di eroi, santi e tiranni di Napoli, Roma, Newton Compton Editori, 2017, pp. 31-32, ISBN 9788822715333.

[1]

[2]

[3]

[4]