Stati Unìi de la Mèrica
Da Wikipedia, ła ençiclopedia libara.
| Stati Unii d'America | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
|
|||||||||
| Motto: (1776): E pluribus unum ("Da tanti, uno") (1956): In God we trust ("Confidemo in Dio") |
|||||||||
|
|
|||||||||
| Informazsion | |||||||||
| Nome par intiero: | Stati Unii d'America | ||||||||
| Nome ufizsiałe: | United States of America | ||||||||
| Łéngoa uficiałe: | a liveło federałe nesuna, ghe xe qualche stato che ła specifica. Ła xe de facto l'ingléxe |
||||||||
| Cavedal: | Washington (563.384 ab. / 2003) | ||||||||
| Politica | |||||||||
| Governo: | Repùblica federałe | ||||||||
| Capo de stato: | George W. Bush | ||||||||
| Capo de governo: | el presidénte el ga funzsion anca de capo del governo | ||||||||
| Indipendenzsa: | da ła Gran Bretagna 4 de lujo 1776 |
||||||||
| Ingreso a l'ONU: | 24 de otobre 1945 1 | ||||||||
| Area | |||||||||
| Totale: | 9.629.091 km² | ||||||||
| Pos. nel mondo: | 3° | ||||||||
| % delle acque: | 2,2 % | ||||||||
| Popolazione | |||||||||
| Totałe: | 293.655.404 ab. (2004) | ||||||||
| Pos. nel mondo: | 3° | ||||||||
| Densità: | 31 ab./km² | ||||||||
| Geografia | |||||||||
| Continente: | Merica del Nord e Oceania | ||||||||
| Fuxo oràrio: | UTC da -5 a -10 | ||||||||
| Economia | |||||||||
| Vałuta: | Dołaro ($) : 100 cents | ||||||||
| Varie | |||||||||
| TLD: | .us .um .edu .gov .mil | ||||||||
| Prefiso tełef.: | +1 | ||||||||
| Sigla autom.: | USA | ||||||||
| Ino nazsionałe: | The Star-Spangled Banner | ||||||||
| Festa nazsionałe: | 4 de lujo | ||||||||
|
|
|||||||||
| 1 El xe uno dei 51 Stati che 'nte el 1945 i ga fondà l’ONU. El xe membro de ła NATO dal 1949 |
|||||||||
I Stati Unìi de la Mèrica (in ingléxe "United States of America" - USA, in spagnoło "Estados Unidos" - EEUU) i xe na Union Federal de Stati intel nord del continénte merican.
Ła Capital Washington D.C. no ła va mìa confuxa col Stato de Washington, un dei 50 Stati confederài che 'l xe senpre in USA ma al nord ovest.
Indice |
[modifica] El nome "Mèrica"
El sostantivo "Mèrica" el riva dal nome de l'esplorador tałian Amerigo Vespucci, che par primo el ga riconosest de èsar da rénte a un nóvo continente, e no, come che se credéa, a qualche ìxoła axiàtega. Ła prima olta che el xe conparist el nome "Mèrica" el xe stà inte ła Cosmographiae Introductio, publicada inte'l 1507 dal cartògrafo todésco Martin Waldseemüller, che el ga proponést de dar al "nóvo continente" el nome de Vespucci.
Inizsialmente el nome "Mèrica" el xe stà uxà pa'l Sud del continénte. Sucesivamente el xe stà estendést anca a ła parte Nord. Ma el xe stà Benjamin Franklin, tràmite inténsi raporti epistołari co personałità de ogni clase, a difóndar ła paroła mericani (paroła individuante un ùnego popoło), cusì da réndarla de uxo comun [citazsion necesaria].
[modifica] Storia
Prima de ła cołonixazsion europea de łe Mèriche, proceso che el scuminsia a ła fine del sècoło sédexe, el teritorio che uncuò apartien ai Stati Unii el jera abità escluxivaménte da varie tribù indìxene, incluxi i nativi de l'Ałaska che i jera migrai in Nordamèrica durante un perìodo de tenp che podarìa èsar scumisià 35.000 ani fa e el podarìa èsar finìo 11.000 ani fa.[1]
I primi europei a tacar piè sul sioło de qûełi łà che dopo i xe diventai i Stati Unii i xe stai probabilménte i Vichinghi guidai da Erik el Róso, fazsiłitai inte łe só navigazsion da un clima rełativamente caldo. El nome che i ghe ga dat a sta prima cołonia el xe stà, de fati,Vinland, tera de łe vide/tera del vin, a sotołinear come che i gavése catà un teren tant fèrtiłe.
De łori se ga trace zserte su l'ìxoła de Teranóva, ma'l xe probàbiłe che i se sìe pendéseti anca pi a sud. I só insediaménti no i ga vùo però suceso, probabilménte a càuxa de łe małatìe, de l'ostiłità dei indìxeni e de l'exìguo nùmaro dei cołoni.
Cristoforo Colombo, inte'l só tentativo de vèrdar na nóva via par łe Ìndie, el xe sbarcà el 12 de otóbre del 1492 inte łe ìxołe caraìbeghe. Sol ani pi tardi el xe rivà su la màsa meridionałe del continénte, méntre inte łe tere atualmente governae dai Stati Unii no'l gà mai tacà piè.
Contemporaneaménte ai britànizsi, el teritorio el xe ocupà e sfrutà da ołandéxi, svedéxi, spagnołi e franzséxi, ma ła clase dominante ła jera qûeła łà ingléxe.
L'orìxene de ła nazsion statuniténse ła risałe a ła Dichiarazsion de Indipendénzsa de łe trédexe cołonie britànneghe (i atuałi Stati de New York, Rhode Island, New Hampshire, Massachusetts, Pennsylvania, Virginia, North Carolina, South Carolina, Georgia, Maryland, Delaware, Connecticut e New Jersey), che inte'l 1776 i se ga proclamà łìbare e indipendenti, dopo ver convenùo a formar na federazsion infra de łóri.
Inte'l córso de vari confliti co łe varie popołazsion native, in primis łe Guere Indiane, el teritorio dei atuałi Stati Unii el se ga estendést progresivaménte verso òvest.
Ła strutura połìtica orixinałe (1777) łe jera na confederazsion, ratificada sucesivaménte inteìl 1781 col nome de Artìcołi deła Confederazsion. Dopo un lóngo dibàtito, sti qua i xe stai sostituii da ła Costituzsione, inte'l 1789, de un governo federal pi zsentrałixà.
Durante el sècoło disnove se ga zxontà altri nóvi stati ai 13 fondatori e i confini de ła nasénte nazsion i se ga estendést par tut el Nord America, aquixéndo anca un zserto nùmaro de posedimenti oltreozseano. Inte'l 1812 i Stati Unii i ga tentà, senzsa riusirghe, di ciapar el controło del Cànada (Guera del 1812) méntre inte'l 1848 na vitorióxa guera cóntro el Mèsico ła gà portà a l'anesion de ła Całifornia e del New Mexico. Do esperienzse traumàtiche inportanti par ła nazsion łe xe stae ła guera de secesion mericana (1861-65) e ła Granda Depresion dei Ani trenta. Ai primi del Novezsénto i Stati Unii de Mèrica i se gà inposto cofà poténzsa econòmega mondiałe dominante, rivando a cuèrdar (prima del scumìsio de ła Secónda guera mondiałe) zserca el 50% de ła produzsion mondiałe. Dopo ła concluxion de ła secónda guera mondiałe (1945), stante l'inportanzsa del roło che i gavéa vùo, i xe deventai ła prinzsipałe potenzsa mondiałe anca dal punto de vista połìtico, insieme a l'U.R.S.S, toéndo pi tardi ła poxizsion de guida de łe potenzse capitalìsteghe durante ła Guera Fréda. Dopo del 1945, i Stati Unii i xe stai variaménte coinvolti, stante el rolo de superpotenzsa, in diversi confliti extrateritoriałi. Ła só poxizsion ła se gà ulteriorménte rinforzsà col croło deła rivałe Union Soviètica (1991) e ła só framentazsion. In sèvito a l'ataco terorìstego al World Trade Center, vegnest l'11 de setenbre 2001, i Stati Unii i gà estéxo ła só lota al terorismo oltra dei confini nazsionałi, faxéndo guere in Afghanistan cóntro i tałebani e in sèvito in Iraq cóntro ła ditatura de Saddam Hussein e i só sostenidóri iracheni. Sta ùltima guera, in particołar,a càuxa de motivazsion dopo rivełae infondae e łe acuxe de vołer inposesarse sol che del petrołio irachen, ła xe stà contestada da gran parte de l'opinion pùblica del móndo intiero e ła gà vùo cofà rixultà primo qûel de far crołar l'imàxene e ła credibiłità dei Stati Unii de front a ła comunità internazsionałe, specialménte del móndo àrabo-musulman.
[modifica] Giografìa
I Stati Unii i conprénde, oltre ai 48 stati continentałi, l'Ałaska (el pi grando dei stati), łe Hawaii e vari teritori inte l'Ozsèano Pazsìfego e intei Caràibi, conpréxo Porto Rico, che ła xe łigada ai Stati Unii inte na asociazsion ciamada "Commonwealth" (da no confóndar col Commonwealth Ingléxe). El distréto de Cołumbia el contien ła capitałe Washington, e orixinariaménte l'apartegneéa al Maryland (e fin a ła guera zsiviłe el conprendéa anca un toc de ła Virxinia).
I stati prinzsipałi i xe divixi in quełi de ła costa orientałe (East Coast), el sud (South), el Midwest, ła xona montana (Mountain states, compréso el Southwest), e ła costa ozsidentałe (West Coast). I stati de ła costa orientałe i xe, da nord a sud, Maine, New Hampshire, Vermont (che no'l xe su ła costa), Massachusetts, Rhode Island (el pi ceo dei stati), Connecticut, New York, Pennsylvania (che el xe vizsin a ła costa e che ła só metà ozsidentałe ła xe tante volte considerada part del Midwest), New Jersey, Delaware, Maryland, Virxinia, Carolina del Nord, Carolina del Sud, Georgia, Flòrida. I ùltimi 5 (da ła Virxinia) i vien anca contai cofà stati del Sud.
Giograficaménte sta xona ła conprénde montane base e asè antighe, i Apałachi, có na anda xeneralménte da nord-est a sud-òvest, oltra a tanti fenòmeni łocałi, conprendésti i fenòmeni glazsiała a nord, łe fałie tetòneghe de ła val de l'Hudson, e ła xona de orìxene calcàrea (corałina) de ła Flòrida. El córso dei fiumi el xe xneralménte da òvest versoest, i ténde a èsar de poca łongésa, ma grandi e de fluso regołar. Łe sèvente łe xe forte, soratut al nord. I inverni i xe frédi (inte'l nord) o modeai (inte'l sud) e ùmedi, łe istà łe xe in stéso ùmede.
I stati del Sud i xe: Virxinia, Carolina del Nord/Sud, Georgia, Flòrida, e anca Virxinia Oczsidental (tante volte considerà del Midwest, dà che el jera da ła banda del nord inte ła guera çivil), Kentucky, Tennessee, Alabama, Louisiana, Arkansas, Oklahoma, Texas (considerà anca infra i stati del sud-ovest). Sta xona ła ciapa ła banda meridional dei Apałachi, e pi a òvest łe montagne Ozark.
I fiumi i conprende le foci del Mississippi e del Río Grande. L'influenza climatica pi granda la vien dal Golfo del Messico, e la conporta inverni miti, umidità, e de tanto in tanto uragani.
I stati del Midwest i conprende Ohio, Michigan, Indiana, Wisconsin, Illinois, Missouri, Minnesota, Iowa, Dakota del Nord, Dakota del Sud, Nebraska e Kansas. I xe in gran parte stati agricoli e industriali (conpresa la "rust belt", la zona industrial "ruzenìa" nei ani setanta e otanta da la concorenza, soratuto giaponese), fredi de inverno, caldi d'istà, con un clima da umido (verso est) a seco (verso ovest). Xe qua che se cata el "cor" ("heartland") dei Stati Uniti, e el Midwest el xe considerà un sentro de valori morali (lavoro serio, casa e fameja, i pionieri su la prateria, e via cussita) par el resto del paese.
I stati de la zona montana i conprende Montana, Idaho, Wyoming, Nevada, Utah, Colorado, Arizona, Novo Messico. I ultimi quatro spesso i xe anca considerà i stati del sud-ovest. La xe na zona seca, soratuto a sud, con molti deserti (deserto Sonorano) e con le Montagne Rociose. Ghe xe inverni fredi asè e istà miti a nord, e inverni miti e istà calde a sud. Sta qua la xe la zona manco abità del paese, e xe in do che se cata molte de le destinazion sèniche dei Stati Uniti, par esenpio el Grand Canyon (Arizona) e Yellowstone (Wyoming). La giografia de la costa osidental (Washington, Oregon, California) la conprende montagne bele alte (Sierra Nevada, vari vulcani), deserti (Death Valley), e zone umide asè (la costa, soratuto a nord).
[modifica] Note
- ↑ Paleoamerican Origins. 1999. Smithsonian Institution. Accessed 2 May 2006.
| NATO - North Atlantic Treaty Organisation | ||
|---|---|---|
| Belgio · Bulgaria · Canada · Danimarca · Estonia · Franzsa · Germania · Grecia · Islanda · Italia · Letonia · Lituania · Lusenburgo · Norvegia · Paéxi Basi · Połonia · Portogało · Regno Unio · Republica Ceca · Romania · Slovachia · Slovenia · Spagna · Stati Uniti d'America · Turchia · Ungaria | ||
