Stati Unìi de la Mèrica

I Stati Unìi de la Mèrica (in ingléxe "United States of America" - USA, in spagnoło "Estados Unidos" - EEUU) i xe na Union Federal de Stati intel nord del continénte merican.

Ła Capital Washington D.C. no ła va mìa confuxa col Stato de Washington, un dei 50 Stati confederài che 'l xe senpre in USA ma al nord ovest.

[modìfega] El nome "Mèrica"

El sostantivo "Mèrica" el riva dal nome de l'esplorador tałian Amerigo Vespucci, che par primo el ga riconosest de èsar da rénte a un nóvo continente, e no, come che se credéa, a qualche ìxoła axiàtega. Ła prima olta che el xe conparist el nome "Mèrica" el xe stà inte ła Cosmographiae Introductio, publicada inte'l 1507 dal cartògrafo todésco Martin Waldseemüller, che el ga proponést de dar al "nóvo continente" el nome de Vespucci.

Inisialmente el nome "Mèrica" el xe stà uxà pa'l Sud del continénte. Sucesivamente el xe stà estendést anca a ła parte Nord. Ma el xe stà Benjamin Franklin, tràmite inténsi raporti epistołari co personałità de ogni clase, a difóndar ła paroła mericani (paroła individuante un ùnego popoło), cusì da réndarla de uxo comun ^{[citasion necesaria]}.

[modìfega] Storia

Ritrato de George Washington

Prima de ła cołonixassion europea de łe Mèriche, proceso che el scuminsia a ła fine del sècoło sédexe, el teritorio che uncuò apartien ai Stati Unii el jera abità escluxivaménte da varie tribù indìxene, incluxi i nativi de l'Ałaska che i jera migrai in Nordamèrica durante un perìodo de tenp che podarìa èsar scumisià 35.000 ani fa e el podarìa èsar finìo 11.000 ani fa.^[1]

I primi europei a tacar piè sul sioło de qûełi łà che dopo i xe diventai i Stati Unii i xe stai probabilménte i Vichinghi guidai da Erik el Róso, fasiłitai inte łe só navigassion da un clima rełativamente caldo. El nome che i ghe ga dat a sta prima cołonia el xe stà, de fati, Vinland, tera de łe vide/tera del vin, a sotołinear come che i gavése catà un teren tant fèrtiłe.
De łori se ga trace serte su l'ìxoła de Teranóva, ma'l xe probàbiłe che i se sìe pendéseti anca pi a sud. I só insediaménti no i ga vùo però suceso, probabilménte a càuxa de łe małatìe, de l'ostiłità dei indìxeni e de l'exìguo nùmaro dei cołoni.

Cristoforo Colombo, inte'l só tentativo de vèrdar na nóva via par łe Ìndie, el xe sbarcà el 12 de otóbre del 1492 inte łe ìxołe caraìbeghe. Sol ani pi tardi el xe rivà su la màsa meridionałe del continénte, méntre inte łe tere atualmente governae dai Stati Unii no'l gà mai tacà piè.

Contemporaneaménte ai britànisi, el teritorio el xe ocupà e sfrutà da ołandéxi, svedéxi, spagnołi e franséxi, ma ła clase dominante ła jera qûeła łà ingléxe.

L'orìxene de ła nassion statuniténse ła risałe a ła Dichiarassion de Indipendénsa de łe trédexe cołonie britànneghe (i atuałi Stati de New York, Rhode Island, New Hampshire, Massachusetts, Pennsylvania, Virginia, North Carolina, South Carolina, Georgia, Maryland, Delaware, Connecticut e New Jersey), che inte'l 1776 i se ga proclamà łìbare e indipendenti, dopo ver convenùo a formar na federassion infra de łóri.

Cronołogìa de l'anesion dei vari Stati

Inte'l córso de vari confliti co łe varie popołassion native, in primis łe Guere Indiane, el teritorio dei atuałi Stati Unii el se ga estendést progresivaménte verso òvest.

Ła strutura połìtica orixinałe (1777) łe jera na confederassion, ratificada sucesivaménte inteìl 1781 col nome de Artìcołi deła Confederassion. Dopo un lóngo dibàtito, sti qua i xe stai sostituii da ła Costitussion, inte'l 1789, de un governo federal pi sentrałixà.

Durante el sècoło disnove se ga xontà altri nóvi stati ai 13 fondatori e i confini de ła nasénte nassion i se ga estendést par tut el Nord America, aquixéndo anca un serto nùmaro de posedimenti oltreoseano. Inte'l 1812 i Stati Unii i ga tentà, sensa riusirghe, di ciapar el controło del Cànada (Guera del 1812) méntre inte'l 1848 na vitorióxa guera cóntro el Mèsico ła gà portà a l'anesion de ła Całifornia e del New Mexico. Do esperiense traumàtiche inportanti par ła nassion łe xe stae ła guera de secesion mericana (1861-65) e ła Granda Depresion dei Ani trenta.

Ai primi del Novesénto i Stati Unii de Mèrica i se gà inposto cofà poténsa econòmega mondiałe dominante, rivando a cuèrdar (prima del scumìsio de ła Secónda guera mondiałe) serca el 50% de ła produssion mondiałe. Dopo ła concluxion de ła secónda guera mondiałe (1945), stante l'inportansa del roło che i gavéa vùo, i xe deventai ła prinsipałe potensa mondiałe anca dal punto de vista połìtico, insieme a l'U.R.S.S, toéndo pi tardi ła poxission de guida de łe potense capitalìsteghe durante ła Guera Fréda. Dopo del 1945, i Stati Unii i xe stai variaménte coinvolti, stante el rolo de superpotensa, in diversi confliti extrateritoriałi. Ła só poxission ła se gà ulteriorménte rinforsà col croło deła rivałe Union Soviètica (1991) e ła só framentassion. In sèvito a l'ataco terorìstego al World Trade Center, vegnest l'11 de setenbre 2001, i Stati Unii i gà estéxo ła só lota al terorismo oltra dei confini nassionałi, faxéndo guere in Afghanistan cóntro i tałebani e in sèvito in Iraq cóntro ła ditatura de Saddam Hussein e i só sostenidóri iracheni. Sta ùltima guera, in particołar,a càuxa de motivassion dopo rivełae infondae e łe acuxe de vołer inposesarse sol che del petrołio irachen, ła xe stà contestada da gran parte de l'opinion pùblica del móndo intiero e ła gà vùo cofà rixultà primo qûel de far crołar l'imàxene e ła credibiłità dei Stati Unii de front a ła comunità internassionałe, specialménte del móndo àrabo-musulman.

[modìfega] Giografìa

I Stati Unii i conprénde, oltre ai 48 stati continentałi, l'Ałaska (el pi grando dei stati), łe Hawaii e vari teritori inte l'Osèano Pasìfego e intei Caràibi, conpréxo Porto Rico, che ła xe łigada ai Stati Unii inte na asociassion ciamada "Commonwealth" (da no confóndar col Commonwealth Ingléxe). El distréto de Cołumbia el contien ła capitałe Washington, e orixinariaménte l'apartegneéa al Maryland (e fin a ła guera siviłe el conprendéa anca un toco de ła Virxinia).

I stati prinsipałi i xe divixi in quełi de ła costa orientałe (East Coast), el sud (South), el Midwest, ła xona montana (Mountain states, compréso el Southwest), e ła costa osidentałe (West Coast). I stati de ła costa orientałe i xe, da nord a sud, Maine, New Hampshire, Vermont (che no'l xe su ła costa), Massachusetts, Rhode Island (el pi ceo dei stati), Connecticut, New York, Pennsylvania (che el xe vissin a ła costa e che ła só metà osidentałe ła xe tante volte considerada part del Midwest), New Jersey, Delaware, Maryland, Virxinia, Carolina del Nord, Carolina del Sud, Georgia, Flòrida. I ùltimi 5 (da ła Virxinia) i vien anca contai cofà stati del Sud.

Giograficaménte sta xona ła conprénde montane base e asè antighe, i Apałachi, có na anda xeneralménte da nord-est a sud-òvest, oltra a tanti fenòmeni łocałi, conprendésti i fenòmeni glaciałe a nord, łe fałie tetòneghe de ła val de l'Hudson, e ła xona de orìxene calcàrea (corałina) de ła Flòrida. El córso dei fiumi el xe xneralménte da òvest versoest, i ténde a èsar de poca łongésa, ma grandi e de fluso regołar. Łe sèvente łe xe forte, soratut al nord. I inverni i xe frédi (inte'l nord) o modeai (inte'l sud) e ùmedi, łe istà łe xe in stéso ùmede.

El Capitol Reef National Park inte'l Utah.

I stati del Sud i xe: Virxinia, Carolina del Nord/Sud, Georgia, Flòrida, e anca Virxinia Osidental (tante volte considerà del Midwest, dà che el jera da ła banda del nord inte ła guera çivil), Kentucky, Tennessee, Alabama, Louisiana, Arkansas, Oklahoma, Texas (considerà anca infra i stati del sud-ovest). Sta xona ła ciapa ła banda meridional dei Apałachi, e pi a òvest łe montagne Ozark.

I fiumi i conprende le foci del Mississippi e del Río Grande. L'influenza climatica pi granda la vien dal Golfo del Messico, e la conporta inverni miti, umidità, e de tanto in tanto uragani.

I stati del Midwest i conprende Ohio, Michigan, Indiana, Wisconsin, Illinois, Missouri, Minnesota, Iowa, Dakota del Nord, Dakota del Sud, Nebraska e Kansas. I xe in gran parte stati agricoli e industriali (conpresa la "rust belt", la zona industrial "ruzenìa" nei ani setanta e otanta da la concorenza, soratuto giaponese), fredi de inverno, caldi d'istà, con un clima da umido (verso est) a seco (verso ovest). Xe qua che se cata el "cor" ("heartland") dei Stati Uniti, e el Midwest el xe considerà un sentro de valori morali (lavoro serio, casa e fameja, i pionieri su la prateria, e via cussita) par el resto del paese.

I stati de la zona montana i conprende Montana, Idaho, Wyoming, Nevada, Utah, Colorado, Arizona, Novo Messico. I ultimi quatro spesso i xe anca considerà i stati del sud-ovest. La xe na zona seca, soratuto a sud, con molti deserti (deserto Sonorano) e con le Montagne Rociose. Ghe xe inverni fredi asè e istà miti a nord, e inverni miti e istà calde a sud. Sta qua la xe la zona manco abità del paese, e xe in do che se cata molte de le destinazion sèniche dei Stati Uniti, par esenpio el Grand Canyon (Arizona) e Yellowstone (Wyoming). La giografia de la costa osidental (Washington, Oregon, California) la conprende montagne bele alte (Sierra Nevada, vari vulcani), deserti (Death Valley), e zone umide asè (la costa, soratuto a nord).

[modìfega] Połitica

el musso, simboło del Partito Democratico American

L'elefante, el simboło del Partito Republicàn dei Stati Unii

I Stati Unii i gà un sistema bipartitico, caraterizà dunque da ł'alternansa al potere tra i do partiti: Partito Democratico (Democratic National Committee) e Partito Republicàn (Republican National Committee o anca GOP, Grand Old Party). El Partito Democratico el gà come simboło el musso. I Democratici i gà idee liberałi e progresiste che se identifica con ł'area del sentro e deła sinistra moderada e riformista: pa 'sti motivi i Democratici i vién anca chiamai Liberals o The Left Wing (l'ala sinistra del parlamento). Atualmente i xé el partito de magioransa che controła ła presidensa (co Barack Obama) e tuto el Congreso formà da Camera dei Rapresentanti e dal Senato. El Partito Republicàn el gà come simboło l'elefante. I Republicani i gà idee conservatrici e liberiste che łe corisponde ała area del sentrodestra: pa 'sti motivi i Republicani i xé chiamai anca Conservatives o The Right Wing (l'ala destra). Dopo essere stai pa 8 ani ała presidensa americana (co Geroge W. Bush 2001-2009) i Republicani 'desso i xé ała oposixión.

Blue States e Red States neła elexión presidensiałe del 2008

I do partiti i gà ognuno un cołore de riferimento: blu pa i Democratici; rosso pa i Republicani. Mentre in Europa el blu el xé in senerałe el cołore del sentrodestra e dei conservatori, in America el xé invexe el cołore del sentrosinistra e dei progresisti. De conseguensa se in Europa el rosso el xé el cołore deła sinistra socialdemocratica e postcomunista, in America el xè invexe el cołore deł sentrodestra. Quando che ogni 4 ani ghe xé łe elexión presidensiałi americane se parla de Blue States e Red States, cioè rispetivamente i stati dove ciapa ła magioransa el Partito Democratico e i stati dove vinse el Partito Republicàn.

[modìfega] Note

↑ Paleoamerican Origins. 1999. Smithsonian Institution. Accessed 2 May 2006.

Dipendense
Stati del mondo \| Merica setentrionałe e sentrałe
Antigua e Barbuda · Bahamas · Barbados · Belize · Canada · Costa Rica · Cuba · Dominica · Republica Dominicana · El Salvador · Giamaica · Grenada · Guatemala · Haiti · Honduras · Messico · Nicaragua · Panama · Saint Kitts e Nevis · Santa Lucia · Saint Vincent e Grenadine · Stati Unìi · Trinidad e Tobago
Anguilla · Antiłe olandexi · Aruba · Bermuda · Isole Cayman · Groenlandia · Guadalupa · Martinica · Montserrat · Navassa · Porto Rico · Saint-Pierre e Miquelon · Turks e Caicos · Ixołe Vergini britaniche · Ixołe Vergini statunitensi

		NATO - North Atlantic Treaty Organisation
Albania · Belgio · Bulgaria · Croàsia · Canada · Danimarca · Estonia · Germania · Grecia · Islanda · Itałia · Łetonia · Łituania · Lusenburgo · Norvegia · Paéxi Basi · Połonia · Portogało · Regno Unìo · Republica Ceca · Romania · Slovachia · Slovenia · Spagna · Stati Unìi · Turchia · Ongarìa