Todesco ałeman

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Va a: navigasion, serca

El todesco ałeman, o senplisemente ałeman, el xe na serie de varianti de ła łéngoa alta todesca, cioè "diałeti" del todesco ufisiałe, che i vein reconduxesti al popoło dei Ałemani.
El vien parlà da serca 10 miłioni de persone inte'l Baden-Württemberg inte'l sud de ła Jermania, in Alsazia, in Svisera e inte ła rejon austriaca del Vorarlberg e anca intel Liechtenstein.

Difuxion de łe prinsipałi varianti de ła łéngoa todesca, l'ałeman: 3

Sudivixion[canbia | canbia sorxente]

Qua podee catar na sudivixion de łe varie varianti de l'ałeman. El nome spesifego tante volte no'l existe, dunque el sarà asà el nome in todesco co na spiegasion intra paréntexi in vèneto.

Schwäbisch (Svevo)[canbia | canbia sorxente]

El Schwäbisch el xe parlà in parte del Baden-Württemberg e de ła Bavaria. El prexenta afinità cola lengua boarexe.

łe sità pi grande onde che'l xe parlà łe xe Stocarda, Augusta, Ulm, Reutlingen e Tubinga.

El Schwäbisch el xe caraterixà da ła prexensa de ła paroła seltica keja ("cascar"). In oltre i fonemi todeschi hûs, îs i deventa hous, eis (ejs ) e no huus/hüüs, iis cofà inte qûeł' altri diałeti ałemani.

El diałeto el prexenta łe pròsime varianti:

  • Oberschwäbisch o Svevo Alto;
  • Unterschwäbisch o Svevo Baso;
  • Allgäuerisch, parlà intel Nord de ła Svevia.

El Templer-Schwäbisch e el Sathmarisch i xe intra łe varianti del Schwäbisch parlae fora de ła Jermania.

Hochalemannisch (Alto Ałeman)[canbia | canbia sorxente]

El'Hochalemannisch el xe un diałeto parlà inte ła Svisera jermanòfona, in Liechtenstein, in Alsazia (Fransa) e in coalche comun tałian.

Carateristeghe: el sono /k / el deventa el Fricativo x , e no

o kx
cofà in Baso Ałeman.

Existe difarenti varianti:

  • elHochalemannisch vero e propio, parlà in Svisera a Xurigo, a Bienne e in tanti altri comuni;
  • el Liechtensteinisch, diałeto parlà in Liechtenstein;
  • el Schweizerdeutsch;
  • elHöchstalemannisch.

Schweizerdeutsch (Svisero todesco)[canbia | canbia sorxente]

Parlà oviamente inte ła Svisera jermanòfona, el se devide in Westschweizerdeutsch (Svisero todesco osidentałe) e Ostschweizerdeutsch (Svisero todesco orientałe).

łe difarense infra ste do varianti łe xe intel ditongo ei ou øi

(e non ai au ɔi

) e inte i verbi co do forme plurałi (-ə -ət -ə ) (e no co na soła, come che invese càpita normalmente -əd̥ -əd̥ -əd̥ ).

Höchstalemannisch (Altìsimo ałeman)[canbia | canbia sorxente]

El xe na variante menor de l'alto ałeman che no'l prexenta ditonghi (ʃniːə(n) buːə(n)

e gnanca ʃneijə bouwə

) e tre forme plurałi par i verbi (-ə(n) -ət -ənt ). łe finałi łe xe mantegeste anca intel plurałe.

El vien parlà in tanti canton e comuni sviseri (Berna, Uri, Obvaldo, Canton Nidvaldo, Glarona, Friburgo, Vałexe.

In seguito ai spostamenti de l'etnìa Walser, el se ga po difondest anca inte'l Canton Tisin e intel Canton Grixoni (Svisera), in Liechtenstein, intel Vorarlberg (Austria) e a Gressoney (Itałia).

Niederalemannisch (Baso Ałeman)[canbia | canbia sorxente]

El Niederalemannisch el xe un diałeto ałeman parlà in Baviera e Baden-Württemberg (Jermania), in Svisera, inte na banda de l'Alsazia (Fransa) e inte'l Vorarlberg (Austria).

Existe ste varianti menori:

Oberrheinalemannisch (Ałeman de l'alto Reno)[canbia | canbia sorxente]

L'Oberrheinalemannisch el xe na sub-partision del baso ałeman. L'existe in do varianti: