Republica de Venezsia
Da Wikipedia, ła ençiclopedia libara.
| Republica de Venezsia | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
|
|||||||||
|
|
|||||||||
| Descrizione generale | |||||||||
| Nome par intiero: | Serenisima Republica de Venezsia | ||||||||
| Nome ufiçial: | Ducatus Venetus | ||||||||
| Łéngoa ufiçial: | vèneto, łatin | ||||||||
| Cavedal: | Venezsia | ||||||||
| Dipendente da: | Inpero Bizsantin dal 697 al 742 | ||||||||
| Forma politica | |||||||||
| Forma de goerno: | Republica Oligarchica | ||||||||
| Doxe: | Elenco | ||||||||
| Organi deliberativi: | Majior Consejo, Senato, Minor Consejo | ||||||||
| Inizsio nel: | 742 | ||||||||
| Succede a: | Esarcato d'Italia | ||||||||
| Causa: | Erezsion a ducato deła Venetia maritima | ||||||||
| Fine nel: | 12 de majo 1797 | ||||||||
| Causa: | Campagna d'Italia de Napoleon Bonaparte | ||||||||
| Teritorio e popołazsion | |||||||||
| Bacino giografico: | Italia setentrionałe, Dalmazsia, Ixołe egee | ||||||||
| Teritorio originłle: | Vèneto | ||||||||
| Province: | Domini de Terraferma, Stato da Màr | ||||||||
| Popołazsion: | c.a. 200 000 (Venezsia) | ||||||||
| Economia | |||||||||
| Scheo: | Ducato, Lira | ||||||||
| Risorse: | comercio, pesca, sałe, vegne | ||||||||
| Produzsion: | véro, oreficeria, armi, cantieri navałi | ||||||||
| Comerci con: | Inpero Bizsantin, Sacro Romano Inpero, Egito, Siria, Inpero Otoman, Franzsa, Spagna, Inghiltera, India | ||||||||
| Esportazsion: | spezsie, sałe, véro | ||||||||
| Inportazsion: | spezsie | ||||||||
| Religion e Società | |||||||||
| Religion preminenti: | catołiceximo | ||||||||
| Religion de stato: | catoliceximo | ||||||||
| Religion minoritarie: | cristianesimo ortodoso, ebraismo, islam | ||||||||
| Clasi sociałi: | patrizai, zsitadini, popoło | ||||||||
Ła Repùblica de Venezsia, o Serenìsima repùblica (da indove che vien el nome Serenísima) o anca Republica Veneta l'jera el nome de un antigo e miłenario Stato de l'Itałia Nord-Orientałe, che gavéa Venezsia come cavedal. No se sa mìa tanto sora la só data de fondazsion. Ła podarìa risałir al:
- 697, có che i Venetici i ełexe el só capo (dux, poi Doxe) autonomamente da l'Inpero bixantìn
- 810, quando che el ducato, ormai quaxi indipendente, el sposta ła só cavedal da Eraclea a Venezsia.
Ła data de fin invezse ła xe ciara: 1797, ano in cui ła xe stà invaxa da Napoleon, che col Tratato de Canpoformio el ghe ła cede a l'Austria.
Indice |
[modifica] Orixini
[modifica] Ła nasita del Dogado
Dopo el croło de l'Inpero roman, nel VI secoło i teritori costieri del Nord de l'Adriatico i xera stà riconquistà dai Bizantini, e i vegnea 'ministrà da l'Esarca d'Itałia, che'l stava a Ravena. Durante łe varie invaxion barbariche del VI e VII secoło, un mucio de çità de l'interno (Aquiłeja, Trevixo, Padoa...) łe xe stà sachegià, e i abitanti ghè tocà scapar via e rifugiarse in tełe pałudi costiere, dove i gà fondà varie çità come Grado, Caorle, Rivoalto cioè Rialto e Cioxa.
Nel 697 i Bizantini i gà riorganizà łe so province in Itałia, e a capo deła provincia deła Venetia Maritima xe stà meso un dux, Paoluccio Anafesto, che'l xe deentà quindi el primo doxe de Venezsia. Subito ła cavedal ła xera piantà a Eracliana (Eraclea), ma dopo ła vegnarà spostà a Metamauco (Małamoco) e finalmente a Rivus Altus (Rialto), che'l xera piesè façiłe da difendar, esendo in mezo a ła laguna.
[modifica] L'indipendenzsa da Bisanzsio
Durante l'VIII e el IX secoło Venezsia ła se rende senpre più autonoma da l'Inpero Bizantin, che'l xera masa distante par poder controłar ła so provincia.
Ne l'809-810 i Franchi, comandà dal fiol de Carlo Magno, Pipino, i zserca de invàdar ła Venetia, ma ła flota venezsiana, sfrutando ła so conosenzsa deła laguna, ła riese a blocar e desfar conpletamente queła franca sułe seche vizsin a Metamauco.
[modifica] Ła granda espansion
[modifica] L'Adriatico e i trafici comerciałi
'Ntel Baso Medioevo Venezsia, grazsie ai comerci co l'Oriente, ła gà scominzsià a far i schei, e a espàndarse 'nte l'Adriatico e oltre. Intorno a l'ano Miłe el doxe Piero II Orseolo el gà sconfito i pirati narentani che infestava l'Adriatico e se aprofitava de łe popołazsion dàlmate), ricevendo cosita ła sotomision de łe çità costiere de l'Istria e de ła Dalmazsia (e anca el riconosimento del titoło de duca d'Istria e Dalmazsia da parte de l'Inperador Bizantin).
Durante ła lota par łe investidure tra el Papa e l'Inperador todesco Venezsia ła xe restà neutral. Invezse ła gà conbatùo na guera (1081-1085) contro i Normani de Roberto el Guiscardo, che i gavea ocupà Durazso e Corfù. Subito ła guera no ła xe 'ndà tanto ben, però quando el Guiscardo el xe morto, i Normani i se gà ritirà, e ła Serenisima, esendo stà ałeada coi Bizantini, ła gà vù da questi na serie de priviłegi ed esenzsion par i propi mercanti, che xe sta man man confermà e anplià ogni olta che i Inperadori Bizantini i gavea bixogno de l'ajudo naval de Venezsia.
[modifica] El Stato da Mar
A ła longa, però, ła potenzsa senpre pi granda dei Veneti e el gran nùmaro de priviłegi che i gavea, i gà fato nàsar de łe barufe tra Venezsia e Costantinopołi. Durante łe prime tri crociate Venezsia no ła gà fato gran che par jutar i Bizantini, lasandoghe tuti i guadagni a Pixa e Genova.
Nel 1204 ła Quarta Crociata, par inizsiativa del doxe Enrico Dandolo, ła xe stà dirotà su Costantinopołi, e ła çità ła xe stà mesa a sachegio. Venezsia ła gà otegnù cosita "un quarto e mezo" de l'Inpero, tra cui łe ixołe de Candia (Creta) e Negroponte (Eubea) e tanti porti e piazseforti.
Nel 1489 l'ultima regina de Cipro, ła venezsiana Caterina Corner o Cornaro, ła ghe cede l'ixoła a ła Serenisima. Nel XV secoło ła Republica Veneta ła conprende quaxi tute łe coste orientałi de l'Adriatico (che'l xera parfin ciamà "Golfo de Venezsia"), Candia, Negroponte, parte de ła Morea e diverse ixołe greche. Tuti insieme sti domini i vegnea ragrupà in tel Stato da Mar, in contrapoxizsion col Dogado (cioè el vecio Ducatus Venetus) e col Stato da Tera suła teraferma veneta.
[modifica] Ła conquista de ła teraferma
Par secołi el teritorio de ła Republica Veneta el xe stà fato soratuto da ixołe e tochi de tera longo łe coste, che i formava el coxì dito Stato da Mar. In te l'entrotera lagunar i Venezsiani i gavea soło calche caposaldo difensivo, par difendarse da l'espansion de çità come Padoa, Trevixo e Verona. Al scominzsio del XV secoło, sicome Gian Galeazzo Visconti, duca de Milan, el minaciava de conquistar tuto el nord Itałia, i venezsiani i gà meso su un esercito ai ordini dei mejo capitani de ventura de l'epoca, come el Gattamelata e el Carmagnola, e zà nel 1410 i gavea ciapà quaxi tuto el Veneto, nel 1420 el Friul e nel 1428 Bergamo, Bresia e Crema, grazsie anca al fato che tante çità, stufe de łe continue guere, łe sà dato vołontariamente a Venezsia.
Par on tochetin xe stà veneti anca dei tochi de ła Romagna con Ravena e Rimini, ma in sta maniera qua Venezsia ła sà fato nemico el Papa, che nel 1508 el gà scatenà ła guera de ła Lega de Cambrai, con el Stato Pontificio, ła Francia, el Sacro Roman Inpero e l'Aragona tuti contro Venezsia. Subito i Venezsiani i xe stà batùi in te łà Bataja de Agnadello, ma dopo i nemici i gà tacà barufar tra de lori e a ła fine ła Serenisima ła gà mantegnesto quaxi tuti i so posedimenti. Sta guera qua ła gà segnà però ła fine de l'espansion su ła teraferma.
[modifica] Łe dedizsion a Venezsia in te ła Teraferma
Tante olte łe xe stà łe çità e comunità stése a darse de so sponte a ła Serenisima, che in canbio ła se inpegnava a rispetar e salvaguardar atraverso el Statuto bona parte de łe legi e de łe magistrature precedenti. De sèvito xe riportà łe date de dedizsion de vari teritori e çità che xe apartegnù, anca par brevi tochi, a ła Serenisima. Nel caxo, bastanzsa frequente, che ła dedizsion ła sipia stà ripetùa pi olte, xe indicà ła data de ła prima.
[modifica] El declino
[modifica] Łe guere coi Turchi
 |
Par savérghene piesè, varda łe vóxe Guere turco-venexiane, Guera de Candia e Guera de Morea. |
Nel XV secoło l'Inpero Otoman, dopo ver ciapà Costantinopołi nel 1453, el taca a invàdar i posedimenti venezsiani in Oriente. Nel 1570 vien invaxa Cipro, che ła se rende dopo na eròega rexistenzsa (varda Asedio de Famagosta). In risposta Venezsia ła mete insieme na flota co l'ajudo de Genova, de ła Spagna, del Papa, dei Cavałieri de Malta e del duca de Savoja. El 7 de otobre 1571 ła flota otomana ła xe batùa in te ła Bataja de Lepanto.
Nel 1669, dopo vint'ani de guera, vien persa anca Candia (Creta). Ma póchi ani dopo (1683-1687), grazsie al gran comandante Francesco Morosini, Venezsia ła se tol ła rivincita conquistando tuta ła Morea (che sarìa el Pełoponexo). 'Ntel 1718 i Otomani i riciapa ła Morea, lasandoghe a ła Serenisima ła Dalmazsia e łe sete ixołe Ionie (Corfù, Paxos, Santa Maura, Cefałonia, Itaca, Zante e Cerigo), che łe restarà venete fin al 1797.
[modifica] El Setezsento
Durante el XVIII secoło, ła Republica no ła xe pi potente come na olta, e donca ła preferise mantegner na połitica de neutrałità, ma ła xe 'ncora molto ativa ne l'anbito culturałe, podendo vantar nomi iłustri come el Goldoni, el Vivaldi e el Canaletto.
[modifica] Ła fine de ła Republica
Ła Republica, pur dichiarandoxe neutrałe, ła xe stà invaxa da Napołeon e dai Austriaci intel 1796. Ała fine del 1796 ła ga perso Bresia e Bergamo e po', dopo aver decretà inglorioxamente ła propria fine senzsa sparare squaxi gnanca on colpo, i franzsesi e i austriaci i se ga meso dacordo coi tratai de Canpoformio, dove Venezsia ła xe pasà soto l'Austria in canbio del pasajo del Belgio ała Franzsa.
Co' ła scuxa che ła Republica ła gaveva rinuncià da soła ała propria sovranità, el Congreso de Viena no 'l ga ripristinà el vecio stato vèneto, metendo in pié al so posto el Regno Lonbardo-Veneto.
'Ntel 1848 ghe xe stà un breve tentativo de restaurar ła vecia Republica, quando i patrioti veneti, soto ła guida de Daniele Manin e Nicolò Tommaseo, i gà proclamà ła Republica de San Marco.
