Osèania

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
(Rimando da Oceania)
Va a: navigasion, serca
Sto articoło el xe scrito in venesian
Ła Osèania vardada dal satelite

Ła Osèania (da 'l fransexe océan, osèano[1]) el xe un continente de ła Tera[2]. El xe dełimità da 'ł Osèano Indian a ovest e da 'ł Osèano Pasìfego a sud[3], est e nordest; a nordovest invese el xe in contato co ła Axia.

Giografia fixega[canbia | canbia sorxente]

El caratere prinsipal de sto continente el xe ła so insułarità: xe a dir che łe tere emerse che łe vien asociae a ła masa prinsipal łe se cata pitosto sparpagnae, e divixe da de łe grande destirae de acua.

Ła se desviłupa a caval de el emisfero oriental a ovest e de cheło osidental e est, inte łe łatitudini ecuatoriałi e in chełe tropicałi austrałi. Łi so punti estremi łi xe a nord ła ìxoła Midway, a sud łe ìxołe ìxołe Macquarie [4], a ovest ła ìxoła Dirk Hartog e a est ła ìxoła de Sala y Gomez; ła se estende donca par sirca 85° de łatitudine[4] e 142° de łongitudine.

Ła xe granda sirca 9 miłioni de km² [5], ła maxor parte de ła so superfisie (sirca 85%) ła xe raprexentada da 'na masa ugnoła (ła Austrałia); łe ìxołe pi' grande łe xe ła Nova Guinea, ła Ìxoła de 'l Nord e ła Ìxoła de 'l Sud de ł'arsipełago de ła Nova Xełanda[6], ła Tasmania, ła Nova Britania inte łe Bizmarc, Viti Łevu inte łe Fiġi, Hauài int'el omonimo arsipełago e Buganvił inte ł'arcipełago de łe Sałomone.

Ła masa continental prinsipal ła xe pitosto conpata, incixa in modo significativo soło che da ła Gran Baja Austrałiana a sud e da el Golfo de Carpentària a nord, che ła separa da ła Nova Guinea che se cata a nord; ła penìxoła pi' inportante ła xe ła Penìxoła de Cao Iorc, al nord est de ła Austrałia. A est de ła Austrałia se cata el Mar de Tasman e el Mar de łi Corałi. A est de ła Nova Guinea se cata el Mar de Bizmarc e el Mar de łe Sałomone.

Giołogia[canbia | canbia sorxente]

carta batimetriga in inglexe, indove ła Xełandia ła xe evidensiada co na łinia trategiada

Ła Osèania ła conprende sia tere emerse che łe se cata so ła crosta continental de ła Austrałia[7] e de ła Xełandia, sia tere che se cata so ła crosta oseanega, in particołar łongo varie serie de caene montuoxe sotomarine.

Rispeto a ła masa de ła Austrałia łe caene pi' visine łe xe rełasionae a ła orogenexi senoxoica, sol bordo de ła crosta continental o osèanega (Volcano, Marianne, Nova Guinea, Bizmarc, Sałomone, Vanuatu, Nuova Caledonia, Fiġi, Tonga, Nova Xełanda). Łe caene pi' distanti invese łe xe xenerae da el movimento de ła crosta oseanega sora de łi ponti caldi (Emperor-Hauài, Sporadi ecuatoriałi-Tuamotu, Maršal-Gilbert-Tuvalu-Samoa).

Ła Austrałia invese ła prexenta tereni molto pi' antighi. A ovest se cata el Craton Austrałian Osidental[8], el Craton Austrałian Meridional [9] e el Craton Austrałian Setentrional; inte ła porsion oriental se cata basini sedimentari pałeo-mexoxoici e orogeni pałeoxoici.

Orografia[canbia | canbia sorxente]

Punċac Ġaia, in indonexian Puncak Jaya

Łi pi' inportanti ełementi de ła orografia łi xe:

  • el Uestern Platò che el ocupa scuaxi tuta ła metà osidental de ła Austrałia.
  • łe caene de łi Monti Maoce, de łi Monti Bizmarc e de łi Monti Óuin Stanli che łe segna da est a ovest ła Nova Guinea.
  • łe Alpi Meridionałi che łe segna el marxene osidental de ła Ìxoła de 'l Sud.
  • ła Gran Caena Divixoria che ła segna el marxene oriental de ła Austrałia.
  • serti volcani inte łe ìxołe oseaneghe anca in funsion de el łor gran ìxołamento topografego: el maxor el xe el Mauna Cea inte ła Ìxołe Hauài.

Ła veta pi' alta de 'l continente ła xe el Punċac Ġaia inte łi Monti Maoce.

Idrografia[canbia | canbia sorxente]

Kati Thanda

Ła idrografia ła xe caraterixada da un reticoło poco desviłupà, sia par ła scarsità e framentarietà de łe tere emerse, sia par ła scarsità de precipitasioni inte łe aree pi' estexe.

Łi łaghi pi' vasti łi xe tuti łaghi sałai de ła Austrałia sentro-meridional, Kati Thanda [10] e Łago Torrens; intra chełi de acua dolse łi pi' inportanti łi xe el Łago Murray inte ła Nova Guinea, e Łago Taupo inte ła Ìxoła de 'l Nord.

Łi fiumi pi' inportanti łi xe Sepik, Fly, Mamberano-Tatitatu e Digul inte ła Nova Guinea, e Murray-Darling inte ła Austrałia oriental. Tra łi fiumi co andamento iregołar łi pi' łonghi łi xe Cooper Creek-Barcoo e Warburton-Georgina inte ła Austrałia central[11], Flinders inte ła Austrałia nordoriental.

Clima[canbia | canbia sorxente]

Carta climatega sevente ła clasificasion de Koppen de ła Osèania sudoriental

El clima ecuatorial/tropical interesa łe bande nordosidentałi de sta rejon (Austrałia setentrional, Nova Guinea, Sałomone, Ebridi, Figi); el clima subtropical interesa ła maxor parte de łe ìxołe oseaneghe e ła costa oriental de ła Austrałia; el clima tenperà (mediteraneo pi' a ovest e oseanego pi' a est) interesa łe bande sudosidentałi de el continente (Austrałia meridional, Tasmania, Nova Xełanda). El interno de ła Austrałia el ga clima arido.

Ecołogia[canbia | canbia sorxente]

Gran bariera Corałina

In Austałia el interno el xe ocupà da dexerto (se ricorda el Gran dexerto Vitoria e el Gran dexerto Sabioxo); indando in diression de łe coste se cata savane alberae a nord e stepe a est; so łe coste setentrionałi e orientałi ghe xe foresta pluvial, so chełe meridionałi e osidentałi vegetaxion mediteranea. Łe ìxołe de ła Oséania, conprexa ła Nova Guinea, łe xe caraterixae xenralmente da ła foresta pluvial o da foreste subtropicałi. In Nova Xełanda se cata invese foreste tenperae e praterie.

La fauna ła fa parte de łe rejon xoogiografega Austrałiana, inte ła cual łe bestie pi' significative łe xe łi masupiałi (es. canguri e coała) e łi monotremi (es. ornitorinchi); intra łi oxei se ricorda łi oxei de el paradixo e łi Casuariiformes (es. emù e caxuari). La flora ła fa parte de el regno floristego austrałian e de el regno floristego pałeotropego[12], inte ła cual łe piante pi' significative łe xe łi eucalipti, łe acacie e łe banskie. Sendo ła Osèania un continente caraterixà da grande destirae de acua, se ricorda anca ła ecoregion marina de ła Gran Bariera Corałina, che ła se desviłupa łongo łe coste nordorintałi de ła Austrałia.

Giografia umana[canbia | canbia sorxente]

Carta fixego-połitega in inglexe de ła Osèania

Ła Osèania co sirca 36 miłioni de abitanti ła ga una de łe densità de popołasion pi' scarse de ła tera pari a 4 ab/km²; ła xe inoltre estremamente variabiłe intra ła parte sentral de ła Austrałia speso conpletamente despopołada e łe so coste sudorientałi o serte ìxołe che poł rivar a oltre 500 ab/km².

El paexe pi' grando e anca pi' popoła de ła xona el xe ła Austrałia, co 7.686.850 km² e sirca 23 miłioni de abitanti; cheło co ła densità de popołasion pi' alta el xe Nauru, co 587 ab/km².

Łe aglomerasion urbane pi' grose łe xe Sidni co 4,6 miłioni de abitanti e Melburn co 4,2 miłioni de abitanti.

Sudivixion[canbia | canbia sorxente]

Sudivixion statistega de el ONU in esperanto

Łe Nasion Unie łe sudivide par motivi statisteghi ła area de ła Osèania in:

Note[canbia | canbia sorxente]

  1. toponimo inventà int'el 1812 da el giografo fransexe de orixene danexe Conrad Malte-Brun (1775-1812), che ga difuxo ła vixion de un mondo divixo in sincue «continenti», de xenere feminil par acordarse co st'altri cuatro.
  2. Secondo serti giografi, in particołar intra chełi de łengua inglexe, ła Osèania no ła saria un continente, ma pitosto un "teritorio", o na region giografega, parché in realtà soło che ła Austrałia ła saria granda in bisogno par esar definia un continente; donca ła masa continental in sta area ła saria ła Austrałia, e no ła conprendaria tute łe ìxołe osèaneghe a nord e a est.
  3. o cofà altri giografi da 'ł Osèano Antartego
  4. 4,0 4,1 serti giografi łe considera parte de el continente antartego par via de clima, flora e fauna; in sto caxo el ponto pi' meridional saria ła ìxoła Stewart, e ła estension in łatitudine ła saria de sirca 78°.
  5. treccani.it. URL consultà el 17-01-2014.
  6. ste ultime tre da sołe łe riva a n'altro 12%
  7. nota anca cofà Sahul
  8. conposto da el Craton de Yilgram a sud e da el Craton de Pilbara a nord
  9. noto anca cofà Craton de Gawler
  10. noto na volta cofà Łago Eyre
  11. intranbi imisari de el Kathi Tandha
  12. cofà serti autori sta parte ła forma un regno a parte dito regno floristego oseanego

Bibliografia[canbia | canbia sorxente]

  • Eduard Strasburger (Begr.), Peter Sitte, Elmar Weiler, Joachim W. Kadereit, Andreas Bresinsky, Christian Körner: Lehrbuch der Botanik für Hochschulen. 35. Auflage. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2002, ISBN 3-8274-1010-X, S. 986.

Altri Projèti[canbia | canbia sorxente]


Stati del mondo | Osèania
Flag of Australia.svg Australia | Flag of Fiji.svg Figi | bandiera Kiribati | Flag of the Marshall Islands.svg Ìxołe Marshall | Flag of the Solomon Islands.svg Ìxołe Salomone | Flag of Nauru.svg Nauru | Flag of New Zealand.svg Nova Zełanda | Flag of Palau.svg Palau | Flag of Papua New Guinea.svg Papua Nova Guinea | Flag of Samoa.svg Samoa | Flag of the Federated States of Micronesia.svg Stati Federà de Micronesia | Flag of Tonga.svg Tonga | Flag of Tuvalu.svg Tuvalu | Flag of Vanuatu.svg Vanuatu
Teritori de altre nasion
Atoło de Midway | Guam | Hawaii | Isole Cook | Ìxoła de Pàscua | Ìxołe Mariane Setentrionałi | Ìxoła Norfolk | Ìxołe Pitcairn | Ìxoła de Wake | Moluche | Nova Caledonia | Niue | Papua | Połinèxia francexe | Samoa Mericane | Tokelau | Wallis e Futuna