Napoleon Bonaparte

Da Wikipedia, ła ençiclopedia libara.

Napoleon Bonaparte (Ajacio, 15 de agosto 1769 - Ixoła de Sant'Ełena, 5 de majo 1821). General, omo politego e figura storica de riłevanza granda.

Generałe durante ła Rivołuzsion franzsese, el ga governà ła Franzsa dal 1799: el xe sta Primo Consołe dal novenbre 1799 fin al majo 1804 e Inperador dei Franzsesi, col nome de Napoleon I, dal diçenbre 1804 a l'apriłe 1814 e de novo dal 20 de marzso al 22 de giugno 1815. El xe sta anche President de ła Republica Tałiana (Cisalpina) dal 1802 fin al 1805 e Re de Itałia dal 1805 al 1814, 'Mediator' de ła Republica Elvetica dal 1803 al 1813 e 'Protetor' de ła Confederazsion del Reno dal 1806 fin al 1813.

Grazsie a 'na serie de bełe canpagne miłitari, el xe rivà a conquistar 'na grand parte de ł'Eoropa continentałe, esportando i idełi de ła Rivołuzsion franzsese promovendo anca on zserto rinovamento sociałe. Co' łe canpagne miłitari el xe rivà a controłar altri stati come ła Spagna, el Regno de Napołi, Vestfalia e Olanda. El so dominio el xe finìo a causa de ła disastroxa canpagna de Rusia (1812); sconfito dai Aleati eoropei 'ntel Otobre 1813, Napoleon el ga abdicà 'ntel apriłe 1814 e mandà in exiłio 'nte ł'Ixoła d'Elba.

A causa de ła dełuxion del popoło franzsese par ła nova situazsion połitega, 'ntel marzso del 1815 a se crea ła condizsion par lasar l'exiłio de l'Ixoła d'Elba par tornar in Franzsa. El sbarca a Antibes e el torna a Pariji "senzsa sparar on sol colp" dove el resta al poter par Zsento dì), fin quando el perde l'ultima bataja a Waterloo scontrandose co' ła Setima Coałizsion, el 18 de giugno del 1815. I o ultimi ani de vita Napoleon łi pasa in exilio 'nte ł'Ixoła de Sant'Ełena, 'ntel Oceano Atlantico, soto el control dei inglexi. Dopo ła so caduta definitivaq, el Congreso de Viena el ga ristabiłio i veci stati eoropei che a ghe gera sta prima dełe conquiste franzsesi, con qualche ecezsion, come par ła Serenissima Republica de Venezsia, la Republica de Genova e la Republica de Raguxa.

Napoleon el xe sta el primo cao de governo de ła dinastia dei Bonaparte. El ga spoxà Joséphine de Beauharnais intel 1796, e in seconde nozse, ła Arciduchesa Maria Luisa d'Austria, el 11 de Febraro 1810. I so eredi i xe sta l'unioco fioło łegitimo, Napoleon Luigi conosesto come el re de Roma (1811-1832), e do fiołi ilegitimi: Carlo, Conte Leone 1806 - 1881 (fioło de Catherine Eléonore Denuelle de la Plaigne 1787 - 1868) e Alessandro Giuseppe Colonna, Conte Walewski (1810 - 1868) (fioło de Maria, Contessa Walewski 1789 - 1817), ministro dei esteri de Napoleon III.