Letera de l'alfabeto

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Va a: navigasion, serca
Sta pajina xè da wikifegare
Sta pajina o sesion nó ła xè gnancora formatà secondo i standard.
Contribuisi a mijorarla seguendo łe convension de Wikipedia.
A Specimen: "un canpion" de carateri, font e letare de William Caslon; da l'opera Cyclopaedia del 1728.
Letare greghe antighe so un vaxo

Na létera (dita anca "létara" o "létra") xe un grafema inte un sistema de scritura alfabetego, come l' alfabeto grego e i so' sucesori. Le letere conpone fonemi e ogni fonema raprexenta un fono inte ła forma parlà deła łengua.

In altri sistemi de scritura i sinbołi scriti xe definìi mejio come siłabogrami (sinbołi che raprexenta na siłaba) o logogrami (che raprexenta na paroła o fraxe).

Definision e uxo[canbia | canbia sorxente]

Modèl:Further

El termine letera riva dałA paroła latina littera, ma no se sà se al tenpo sta paroła vegnese doparà par indicare le letare de l'alfabeto.

In cuanto sinbołi che raprexenta parte de un discorso,łe letere rientra intel canpo deła fonetega. Inte un alfabeto puramente fonemego, ogni singoło fonema xe raprexentà da na singoła letera, ma pała storia e pała pratega łe letere speso raprexenta pì de un fonema. Do letere che raprexenta un soło fonema ciapa el nome de digrafo. I exenpi de digrafi in veneto include "gn", "ch", "th". Un fonema połe esare raprexentà da tre letare, ciapando el nome de trigrafo. Un exenpio xe ła conbinasion "sch" in tedesco.

Na letera podarìa anca esare asocià co pì de un fonema: in sto caxo el fonema dipende dałe letare visine, da l'etimołojia deła paroła o da l'area de proveniensa del letore. Come exenpio de canbio de fonema ciapemo la letera veneta ł che se pronunsia [l] in serte xone del veneto e no vien pronunsià in altre xone.

Le letere ga anca dei nomi spesifeghi che łe identifega. Sti nomi canbia a seconda de la lengua, del dialeto e del momento storego. El sinboło Z par exenpio, che in veneto vien ciamà xeta e zeta , in inglexe vien ciamà zed ma inte i Stati Unidi zee.

Le letere połe anca avere un vałore numerałe. Jera cusì pai numari romani e xe cusì par altri sistemi de scritura. In veneto se dopara i numari arabi invese dełe letere.

Le letere połe esare doparade al posto de parołe intiere. In veneto xe el caxo dełe letare e, i (e a in alcune varianti).

Persone e ogeti a volte vien nominài e determinài co singole letare, par uno dei seguenti caxi:

  1. La letera xe na abreviasion, ex. l'inglexe "G-man" abreviasion de Federal Bureau of Investigation agent, derivà dała contrasion de "Government Man".
  2. L'ordine alfabetego vien doparà come sistema numerego, ex. Piano A, Piano B, ec.; rajio alfa, rajio beta, rajio gama, rajio delta, rajio epsilon
  3. Par la forma deła letera, ex. Z-drive, "vałe a V"
  4. Altre raxon, ex. raji X deriva da "l'incognita x" algebrica, parché el siensiato che łi ga scoverti no saveva cosa che łi fuse.

Na definision clasega[canbia | canbia sorxente]

Guilhem Molinier, un menbro del Consistori del Gay Saber (che xe stà ła prima academia leteraria al mondo, e che ga organixà i primi Xoghi Floreali), ga dà na so definision de ła letera inte ła so opera Leys d'amor (1328–1337), un libro dedicà a regołare ła poexia ositana che jera drio sbociare:

Letra votz no es devisabla.
E per escriure convenabla.
Letra per miels esser exposta.
Es menor part de votz composta.

La letera no xe divixibile dal sono
E la xe utiłe par scrivare;
La letera, par spiegarła mejio,
ła xe ła parte pi picoła de ogni sono conposto.

Storia[canbia | canbia sorxente]

Exquisite-kfind.png Par saerghen de pì, varda la voce Storia de l' alfabeto.

El primo alfabeto consonantego che conosemo se doparava torno el 2000 VC in Egito par raprexentare ła lengua de lavoradori semiti (vedi alfabeti de l'Età del Bronxo), e xe derivà dai prinsìpi alfabeteghi dei jeroglifeghi egisi.[1] L'alfabeto grego, inventà torno el 800 VC, xe sta el primo alfabeto a asegnarghe dełe letere no soło ałe consonanti ma anca ałe vocałi.[2]

Sorte de letere[canbia | canbia sorxente]

Varie scriture[canbia | canbia sorxente]

I alfabeti consonanteghi (alfabeti che prexenta soło consonanti) seguenti e łe so letere vien descrite nei rełaltivi articołi. Ognuno prexenta na scritura difarente:

Alfabeto arabo: (Alfabetego da destra verso sanca) , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , هـ, , .

Alfabeto ebreo: (Alfabetego da destra verso sanca) א, ב, ג, ד, ה, ו, ז, ח, ט, י, כ, ל, מ, נ, ס, ע, פ, צ, ק, ר, ש, ת.

Alfabeto cirilico: (Alfabetego da sanca verso destra)А, Б, В, Г, Ґ, Д, Е, Є, Ж, З, И, І, Ї, Й, К, Л, М, Н, О, П, Р, С, Т, У, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ю, Я, Ъ, Ь, Ђ, Љ, Њ, Ћ, Џ, Ы.

Alfabeto greco: (Alfabetego da sanca verso destra) Α, Β, Γ, Δ, Ε, Ζ, Η, Θ, Ι, Κ, Λ, Μ, Ν, Ξ, Ο, Π, Ρ, Σ, Τ, Υ, Φ, Χ, Ψ, Ω.

Alfabeto latin: (Alfabetego da sanca verso destra)A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, Z.

Par altri sistemi de scritura, vedi Lista dei sistemi de scritura e Lista dei alfabeti.

La letera cirilica Я mostrà in maiuscoło, minuscoło e corsivo

Maiuscoło e minuscoło[canbia | canbia sorxente]

Exquisite-kfind.png Par saerghen de pì, varda le voci Minuscoło, Maiuscoło e Stanpateło.

Diversi sistemi de scritura prevede do forme prinsipałi par ogni letera: na forma pi "granda" (stanpateło o maiuscoło dal latin "maior") e una pi "picoła" (minuscoło dal latin "minor"). Le forme maiuscoła o minuscoła raprexenta el steso sono, ma łe ga difarenti funsion neła scritura. Le letere in stanpateło vien speso doparae a l'inisio dełe fraxi, come prime letere dei nomi propri, so testate, iscrision o par atirare l'atension. Le połe anca asolvare altre funsion, come neła lengua tedesca ndove che tuti i nomi scumisia co ła letera granda.

Tipi de caratere e font[canbia | canbia sorxente]

Exquisite-kfind.png Par saerghen de pì, varda le voci Caratere e Całigrafia.

Le letere połe esare stanpàe in difarenti mixure e forme a seconda deła sielta del caratere. El caratere xe na inpostasion stiłistega de ła forma dełe letere (o glifi). Un caratere particołare altera ła forma clasica dełe letere, prexentandołe co un pexo otico difarente, canbiando l'angołasion o inpresioxendo ła so forma. Font xe un termine pi spesifego de caratere, parché el spesifega la mixura dełe letere oltre che ła forma.

Parlando de całigrafia, łe letere vien scrite in maniera artistega e el caratere połe esare ripetùo come no dentro deła stesa opera.

Frecuensa dełe letere[canbia | canbia sorxente]

Exquisite-kfind.png Par saerghen de pì, varda la voce Frecuensa dełe letere.

La distribusion media dełe letere, o ła rełativa frecuensa co cui ogni letera se ripete nei testi de na data lengua połe esare otegnù anałixando grande cuantità de testo. Sta informasion połe esare utiłe in critografia e in altre siense. La frecuensa dełe letere canbia a seconda dei tipi de scritura.

Note[canbia | canbia sorxente]

  1. Himelfarb, Elizabeth J. "First Alphabet Found in Egypt", Archaeology 53, Issue 1 (Jen./Feb. 2000): 21.
  2. Modèl:Harvnb

Vedi anca[canbia | canbia sorxente]

Fonti[canbia | canbia sorxente]

Riferimenti[canbia | canbia sorxente]

Cołegamenti esterni[canbia | canbia sorxente]