Baxéłega de San Zanipoło

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Va a: navigasion, serca
Baxéłega de San Zanipoło
Ła fasàda de San Zanipoło
Ła fasàda de San Zanipoło
Locałità Venezia
Coordinae

45°26′22″N 12°20′32″E / 45.4393, 12.3422

Rełijon Catołega
Tipo Baxéłega
Diocexi Patriarcà de Venesia
Ano consacrasion 1430
Conpletamento 1343
Sito web

Coordinate: 45°26′22″N 12°20′32″E / 45.4393, 12.3422

Ła baxéłega de San Zanipoło, xe 'na céxa de Venesia. Ła gà el stato de Basilica minor. Xe uno dei edifici medievałi rełigioxi pì inponénti de Venesia, co' anca ła Baxéłega de Santa Maria Glorioxa dei Frari. La xe consideràda el pantheon de Venesia a cauxa del gran nùmaro de doxi venesiani e altri personàxi cche xe stài sepełìi a partir dal Duxento. Se łeva 'ntel omonemo canpo 'ntel sestièr de Casteło.

Storia[canbia | canbia sorxente]

Segóndo ła legénda, łe orìxeni de ła baxełega xe łigàe a 'na vixión del doxe Jacopo Tiepolo, che 'ntel 1234 ghe gà donà ł'oratòrio de San Daniel ai frari domenegani, prexenti in sità fin da oltra diéxe ani. Subito se ga costruìo ła céxa duxentesca, dedicàda ai martiri romani del IV secoło. Zanipoło. L'aumento de ł'atività dei frari domenigani gaveva inponesto ben presto un anpliamento, che gera stà direto dai do fràri domenegani Benvenuto da Bologna e Nicolò da Imola; el cantièr xe stà serà 'ntel 1343, ma i laóri de abełimento xe durài ancora dobòto un secoło: el 14 novenbre 1430, la céxa xe stàda sołenemente consagràda. Da ałora xe stàda continuamente richìa de monumenti sepolcrałi, dipinti e scoltùre òpara dei maxóri artisti venesiani, finché, 'ntel 1806, in piena età napołeonega, i domenegani vien fati slontanàr dal so convento, trasformà in ospeàl, e ła céxa vien privà de nùmaroxe òpare d'arte. Ne ła note infra 'l 15 e 'l 16 agosto 1867 un incendio bruxa ła capeła del Roxario patòco, co' i dipinti che gera conservà. El restauro de sta capeła xe fenìo'ntel 1959.

Descrisión[canbia | canbia sorxente]

Canpo Santi Zani e Poło (San Zanipoło)

Esterno[canbia | canbia sorxente]

L'abside

La céxa se prexenta co' 'na altisima fasàda tripartìa, verta da un roxon sentràl e da do òci lateràni. La parte basa xe caraterixàda da sìe grande nìcie gotiche, che custodise alcuni sepolcri e dal grando portàl, parecià da sìe cołone de marmaro proconexio qui straportàe 'ntel 1459. Autori de ł'òpara xe Bartolomeo Bono fin ai capitełi, el mestro Domenico Fiorentino par el frixo e magister Luce par la parte in sima. In alto, la fasàda xe coronàda da tre edicołe co' santi domenegani: San Tommaso d'Aquino, San Domenico e San Pietro Martire. So'l fianco che prospeta so'l canpo se taca vari edifici e capełe:

  • scoła del nome de Gexù, basa costrusión retangołàr
  • capeła del Nome de Gexù, de stiłe gotico, intorno ała quała xe stà riportà a ła łuxe ł'orixinàl pavimentasión del canpo
  • abside semisircołàr de ła capeła de ła Madona de ła Paxe
  • capeła de San Domenico.
  • atuałe edificio del convento domenegan (dal 1810); in orìxene gera ła scoła de Sant'Orsoła, indove se podeva amiràr i tełeri co' łe storie de Sant'Orsola, caolaóro de Vittore Carpaccio (ancùo conservài ałe Gałarìe de ł'Academia.

So'l retro se pol amiràr el conpleso de łe absidi, verto da slanciatisime fenestradure gotiche, intra łe pì alte espresion del tardogotico venesian. La cuboła a dopia całota (altesa interna: 41 m; altésa esterna 55,40 m) xe stàda xontàda ała fin del '400.

L'interno

Interno[canbia | canbia sorxente]

La pianta xe a croxe latìna co' transeto a tre navàe sudivixe da enormi cołone ciłindriche (fora che ła quarta a sànca e a drita, che xe piłastri formài da ł'unión de tre cołone ciłindriche un mucio sutiłi).Le volte gotiche un mucio èrte xe cołegàe da arpexiłignei, che gà ła funsión de contrastàr le spènte xeneràe da łe volte a croxiera e dei archi. Le dimensión xe veramente maxénghe: 101,60 de longhésa, 45,80 de larghésa 'ntel transeto, 32.20 de altésa. Ałe paréde de łe navàe xe tàcai numaroxi monumenti e a drita se verxe capèłe. Anca so'l transeto se afasa do capèłe par banda, che afianca el presbiterio. Fin al '600 ła navàda maxór gera divixa trasversalmente in do parti (come che nase ancora ancùo ne ła Baxéłega dei Frari) dal coro dei frari, che gera stà butà xo par darghe spasio ałe çełebrasión pontificałi che se desvolxeva in sta céxa, par exenpio i funerałi dei doxi. Unica vansaùra de sta strutura monumentàl xe i do alteri de Santa Caterina da Siena e de San Giuseppe che se cata a ła croxèra intra ła navàda e 'l transeto, rispetivamente a dreta e a sànca.

Controfasàda[canbia | canbia sorxente]

L'intièra controfasàda xe ocupàda da monumenti de ła famegia Mocenigo.

Navàda drèta[canbia | canbia sorxente]

  • Prospeto de ł'urna, del doxe Renier Zen, rafegurante el Redentor sostegnùo da do anxołi, de stiłe bixantinegiante.
  • Altèr rinasimentàl co' 'na Madonna in trono e santi de artista quatrosentesco, un tenpo atribuìa a Giovanni Bellini. Xe stàda qui portàda 'ntel 1881 da łe Gałarìe de ł'Academia dopo che ła pała orixinàl, caołavoro de Giovanni Bellini, xe stàda desfàda ne ł'incendio de ła capeła del Roxario.
  • Monumento a Marcantonio Bragadin, eroe venesian scortegà vivo dai turchi dopo ła préxa de Famagosta. Ciò che restava de ła so pełe xe stà portà qui 'ntel 1596 e examinà sientificamente 'ntel 1961. L'architetura xe del Scamozzi, el busto de un arlèvo del Vittoria, mentre 'l ciaroscuro, che raprexenta el Martirio del Bragadin xe de incerta atribusión.
  • Altèr dedicà al domenegan spagnoło San Vincenzo Ferrer. Xe nobiłià dal maxéngo Połitico de San Vincenzo Ferrer (1464-1470) de Giovanni Bellini in nove sconparti: 'ntel registro centràl se cata łe grande fegure de San Vincenzo al centro, de San Cristofoło a sànca e de San Sebastiano a drèta. Nei sconparti superiori xe raprexentài al centro il Cristo morto sorreto da anxołi, e so łe bande l'Arcangelo Gabriele e ła Vergine annunciata, co'l sguardo revolto verso l'alto, dove in orìxene se catava ła łuneta co' l' Eterno. Nel pato xe rafegurài alcuni miracołi de San Vincénso: a sànca il Santo salva una donna da un fiume e protegge una donna e un bambino da un crollo; al centro la Predica di Tołedo, el cui santo fa resusitàr do morti parchè i testimonia łe verità da łu predicaàe, a drèta Il Santo resuscita un bambino e libera alcuni prigionieri.

Soto al połitico se trova łe spogie del beato Tommaso Caffarrini, confesór e primo biografo de Santa Caterina da Siena.

  • Capèła del nome de Gexù, in orìxene gotica, portàe ałe atuałi forme baroche 'ntel 1639. Xe nobiłiàda da 'na vòlta co' dipinti de Pietro Lorenzetti e da 'na pała d'altàr de Pietro Liberi rafegurante la Crocifissione e la Maddalena. Sora ł'altàr xe conservà el corpo del beato domenegan Giacomo Salomoni (Venezia, 1231 - Forlì, 1314), invocà a protesión dei tumóri.
  • So'l siòło danànsi ała capèła se cata ła łastra sepolcràl a nieło del decemviro Alvise Diedo che 'ntel 1453 ga salvà el barcołame (ła flota) venesian a Costantinopołi. Canova ła considerava "un vero xogeło d'arte".
  • Mauxołeo Vałier, progetà da Andrea Tirali. Infra quatro cołone corinsie se cata un panegio de marmàro xało, so'l quało se trova łe statue del doxe Bertuccio afiancàda da quełe del doxe Silvestro, a sànca e de so mugèr de Silvestro, ła dogarésa Elisabetta Querini. Conpleta el monumento nùmaroxe statue e basoriłievi dei megio scultori venesiani de ł'epoca.
  • Capèła de ła Madonna della Pace (Madona de ła Paxe), cui se intra da ł'arco de drèta che se verxe soto 'l Mauxołeo Vałier. Sòra ł'altàr se cata 'na icona bixantina portàda a Venesia 'ntel 1349. So łe bande do grandi do grande tełe: a sànca San Giacinto attraversa il fiume Dnieper òpara de Leandro da Bassano, e a drèta Flagellazione de ł'Aliense.
  • Capèła de San Domenico, costruìa da Andrea Tirali (1690). El sofìto contien la teła la Gloria di San Domenico (finìa 'ntel 1727), òpara del Piazzetta uno dei megio łavori del '700 venesian.

Soi cantóni del dipinto prinsìpal, quatro tondi a ciaroscùro co' łe virtù cardinałi del Piazzetta. Ałe paréde xe sìe basoriłievi che rafegura epixodi de ła vita de San Domenico: çinque, in bronxo, xe òpara de Giuseppe Mazza; el sesto, in legno, xe de Giobatta della Meduna.

  • Altèr de Santa Caterina da Siena. Apartegniva al coro desfà dei frari. Xe stà modifegà 'ntel 1961 par inserìrve ła rełìchia del pìe de Santa Caterina da Siena.

Transeto dreto[canbia | canbia sorxente]

Xe dominà so ła paréde de fondo dal maxéngo fenestrón gotico, co' invedriàda cołoràda, reałixàda da Gian Antonio Licino da Lodi, so' cartoni atribuìi a Bartołomeo Vivarini, a Cima da Conegliano e a Girolamo Mocetto. Soto de staltro se pol vedèr do altàri rinasimentałi: queło de drèta xe nobiłià da łelemosina di Sant'Antonino(lemòxina de Sant'Antonin), pała reałixàda 'ntel 1542 sirca da Lorenzo Lotto, queła de sànca dal Cristo tra i santi Pietro e Andrea, òpara de Rocco Marconi. Inaxónta al centro, soto un baldachìn, xe conservàda a ła caréga del doxe. So' ła paréde in banda se cata lincoronazione della Vergine de Giambattista Cima da Conegliano e 'l monumento co' statua equestre in legno dorà de Niccolò Orsini (morto 'ntel 1509), conte de Pitigian, che gà conbatùo par la Republica de Venesia contra łe armàe de ła łiga de Cambrai. El condotier, tra l'altro, no gavarìa dovùo eser tumułà qui, bensì nel so sepolcro preparà ne ła céxa de Santa Maria delle Grazie a Ghedi in provincia de Bresa , indove l'Orsini deteneva el so feudo[1].

Capèłe absidałi de drèta[canbia | canbia sorxente]

A sànca, sarcofago treçentesco, forse de Paolo Loredan.

  • Capèła de ła Madałena, co' altèr marmoreo lonbardesco. A drèta, monumento a Vittor Pisani, ricostruìo 'ntel 1920 (soło ła statua del defunto xe orixinàl).

A sànca se trova el sepolcro tresentesco de Marco Giustiniani de ła Bragora, e 'l monumento piramidałe al pentór Melchiorre Lanza co' ła statua Melanconia de Melchior Barthel.

Presbiterio[canbia | canbia sorxente]

'Verto dai altisimi fenestroni gotici, splendidamente iłuminài màsima ne łe ore matutine, xe scandìo dai snełisimi costołoni che se riunise ne ła ciave de volta co'l stema de ła Scoła Granda de San Marco , che qui se riuniva. A partìr da ła paréde drita se ghe càta :

Capèłe absidałi de sànca[canbia | canbia sorxente]

Transeto sànco[canbia | canbia sorxente]

Ła parede de fondo xe nobiłiàda dal grando rełogio sorastante ła porta de ła Capèła del Roxario. Sòra de ła porta se cata el monumento quatrosentesco al doxe Antonio Venier. A sànca monumento a so mugèr del doxe, ła dogaresa Agnese Venier, e a so fìa Orsola. A drèta se łeva ła statua de bronxo del zeneràl da màr po' doxe Sebastian Venier, vinsidor de Lepanto. El monumento xe òpara moderna de Antonio dal Zotto, inaugurà 'ntel 1907 in ocasion de ła traslasion de łe spogie del doxe da ła céxa de Santa Maria dei Anzołi a Muran.

Capèła del Roxario[canbia | canbia sorxente]

Qui fin dal Tresento se łevava 'na capèła dedicà a San Domenico, po' sostituìa 'ntel 1582 da ła Capèła de ła Scòła del Roxario, dedicàda a ła Madona del Roxario ne ła cui ricorensa (7 otobre 1571 xe avegnùa ła bataja de Łepanto. Ła gà bruxà 'ntel 1867 co'i caołavori che ghe gera: el sofito in legno dorà co' tèłe del Tintoretto e Palma il Giovane, altre 34 tèłe, e soratuto el Martirio di San Pietro di Tiziano e ła Madonna e Santi de Giovanni Bellini che xe stài depoxitài par restàuro. Ła capèła xe formàda da 'na navàda retangołàr e da un presbiterio quadrà, entranbi coverti da un sofito intagià de Carlo Lorenzetti inaugurà 'ntel 1932. Nel sofito de ła navàda xe serài tre caołavori del Veronese qui portài a ła céxa de l'Umiltà a łe Zatare: l'Adozione dei Pastori, l' Assunta e l'Annunciazione. So' ła paréde de fondo naltra Adorazione dei pastori senpre del Veronese. So' ła paréde drèta Gesù morto del Giovanni Battista Zelotti (Zuan Batista Zelotti), Gesù incontra la Veronica de Carlo Caliari, el bel San Michele sconfigge Lucifero, de Bonifacio de' Pitati. So' ła paréde sànca: Martirio di Santa Cristina de Sante Peranda, Lavanda dei piedi e Cena ecauristica de Benedetto Caliari, San Domenico salva dei marinai invitandoli alla preghiera del rosario del Padovanino. Łe do paréde laterane xe fianchixàe da dosałi łignei de Giacomo Piazzetta (1698). El sofito del Presbiterio xe nobiłià da altre òpare del Veronese: al sentro ła tèła quadriłoba de l'Adorazione dei Magi (1582, so'i cantóni i quatro evangełìsti. Ł'altèr xe sormontà da un tenpieto quadrà de Girolamo Campagna, indove al so interno se cata ła statua novesentesca deła Madona del Rosario, scolpìa da Giovanni Dureghello 'ntel 1914. Tuto datorno a l'altàr xe stài riconposti dopo l'incendio diexe basoriłievi setesenteschi. El resto del presbiterio xe decorà co' statue e basoriłievi.

Navàda sànca[canbia | canbia sorxente]

Partindo dal transèto se pol amiràr prinsìpalmente :

Tonba del doxe Tommaso Mocenigo

Sagrestìa[canbia | canbia sorxente]

Ła xe nobiłiàda patòca da dipinti che costituìse 'na vera e pròpia exaltasion de l'Ordene domenegàn, reałixài infra ła fin del '500 e 'l scominsio del '600. I pì inportanti xe ła vasta tèła de Leandro da Bassano, danànsi a ła porta. Onorio III approva la regola di San Domenico, il Crocifisso adorato da santi domenicani, su l'altàr, de Palma il giovane, e San Domenico e San Francesco, sòra ła pòrta, de Angelo Lion.

Convento[canbia | canbia sorxente]

El xe nato co' tacà ła céxa e xe stà xà fenìo 'ntel 1293. Xe stà ricostruìo da Baldassare Longhena infra el 1660 e 'l 1675. Ancùo el ospita l'Ospeàl çivìl de Venesia. El xe articołà intorno a do giostri e a 'na corte. Ad est se cata ła camaràda dei frari, atraversà da un longhisimo coridoio so cui se verxe łe caxànse. El scałon del Longhena se caraterixa par i maxénghi intarsi marmorei; ła biblioteca conserva ancora el bełisimo sofito łigneo de Giacomo Piazzetta (1682), co' dipinti de Federico Cervelli. Un frar iłustre de sto convento xe stà Francesco Colonna, autor de ła Hypnerotomachia Poliphili.

Atuałe convento[canbia | canbia sorxente]

Atualmente el convento domenegan gà sede in queła che gera ła Scòła de Sant'Orsoła. Ła comunità domenegana a Venesia gà come so mision, oltra a ła cura pastoràl de ła parochia, l'acèto dei foresti, ła promosion de incontri culturałi, ła predicasion del mesagio cristian atraverso l'arte e l'ospitałità.

Note[canbia | canbia sorxente]

  1. (IT) Ragni, Gianfranceschi, Mondini pag. 83


Bibliografia[canbia | canbia sorxente]

Ła Céxa 'ntel 1731 sirca
  • Angelo Maria Caccin O.P., Basilica dei Santi Giovanni e Paolo, Storia e Arte, Giorgio Deganello Editore, Padova (s.d.)
  • Elena Lucchesi Ragni, Ida Gianfranceschi, Maurizio Mondini (a cura di), il coro delle monache - Cori e corali, catalogo della mostra, Skira, Milano 2003.
  • Silvia Moretti, Maria Teresa Todesco, Il cantiere della cappella di Sant'Alvise nella chiesa dei Santi Giovanni e Paolo a Venezia (1458-1499), in Annali di Architettura n°20, Vicenza 2008 lexer l'articoło
  • Sandro Dalla Libera, "l'arte degli organi a Venezia"
  • wwww.basilicasantigiovanniepaolo.it

Voxe łigàe[canbia | canbia sorxente]

Altri progeti[canbia | canbia sorxente]