Baxéłega de San Marco

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Va a: navigasion, serca
Ła Baxéłega de San Marco

Ła Baxéłega de San Marco a Venesia ła xé ła céxa più famoxa del caołogo vèneto. Ła xé el pì conosuo exenpio de architetura bixantina en Itałia. Ła xé fasada su Piasa San Marco e ła xé tacada e cołigada al Pałaso Dogal. Ła xé anca ła sede del Patriarca de Venesia dal 1807 e ła contien el cadàvere de San Marco Vangełista.

Ła prima céxa dedicda a San Marco ła xé stada un edifisio de poco tenpo edifegà indove ancuo se cata el Pałaso Dogal. 'Ntel 828 có i mercanti venesiani i ga cronpà łe rełiquie de San Marco Vangełista da Ałesandria d'Egito. Sto edifisio el xé stà sostituìo da na nova céxa catda 'ntel łogo de ancuo e tirada su 'ntel'832. Però ła xé 'ndada a fogo durante na rebelion 'ntel 976 e ła xé stada, donca, tirada su de novo 'ntel 978. Ła baxe de ła baxéłega de ancuo ła vien fora dal 1063. El texoro del saco de Costantinòpołi durante ła Quarta Crociada ła ga richio ła baxéłega e ła ga dà aredi de grando prestixo, fra i quai i famoxi cavałi de bronxo chei vien dal'ipòdromo de ła cavedal del'Inpero Roman d'Oriente e che ancuo i xé mesi 'ntel muxeo de ła baxéłega. Sora el portaò magior ghe xé reprodusion dei orixenałi. Sul lai a drita se cata do piłastri łavorai per ben chei vien da ła Baxéłega de San Polieucto.

Istoria[canbia | canbia sorxente]

L'edifegasion[canbia | canbia sorxente]

Baxéłega de San Marco, vista dal Canpanièl

Ła prima céxa dedicada a San Marco, vosùa da Giustiniano Partecipazio, ła xé stada tirada su tacada al Pałaso Dogal 'ntel'828 per ospitar łe rełiquie de San Marco robae, secondo ła tradision, a Lisandria d'Egito da dó mercanti venesiani: Buono da Małamoco e Rustico da Torseo. Sta céxa qua ła ga sostituìo ła cappeła pałatina de prima, dedicada al santo bizantin Tòdaro, tirada su a ocio indove ancuo ghe xé ła piaseta dei leóni, a nord de ła baxéłega de San Marco. Anca el primo Canpanièl de San Marco el xé del IX sècoło.

Su ła prima céxa di San Marco daspò un fià ghe xé stada fata na nova, catada 'ntel łógo de ancuo e edifegada 'ntel'832; sta qua però ła xé 'ndada a fógo durante na revolta 'ntel 976 e ła xé stada eora tirada su de novo 'ntel 978 da Piero Orseolo I. Ła baxéłega de ancuo ła xé n'altra re-edifegasion (scomensada dal doxe Domenico Contarini 'ntel 1063 e mandada vanti da Domenico Selvo e Vidal Falier) chel ga recalcà bastansa fedelmente ła grandesa e ła forma del'edifisio prima. Ła nova consacrasion ła xé stada fata 'ntel 1094; ła lexenda ła dixe che 'ntel steso ano i ga pescà fora da na cołona de ła baxéłega el corpo del santo, chel gera stà sconto có i łavorava e i se eo ga desmentegà. N'altro incendio el ga colpìo ła baxéłega 'ntel 1231.

Ła decorasion[canbia | canbia sorxente]

Ła maravegioxa decorasion a moxaisi doreti del drénto deła baxéłega ła xé xa squaxi conpletada a ła fin dal XII sècoło. Prima de ła metà del Doxénto ła xé stada fata l'intrada (el nartece chel girava datorno tuto el braso osidental, creando łe considion bone per tirar su ła fasada. Infati prima el fora el gera co quarełi a vista, come 'nte ła baxéłega de Muran).

I sècołi daspò i ga visto ła baxéłega richirse sénpre de più co cołone, sfrixi, màrmari, sculture, ori, portai a Venesia su łe nave dei mercanti. Speso el gera material łevà via da antighi edifisi butai xó. In particołar, quei chei ga tolto svałixando Costantinopoli 'ntel corso de ła Quarta Crociada (1204) el ga richìo el texoro de ła baxéłega e da aredi de grando vałor.

I ùltimi intervénti[canbia | canbia sorxente]

'Ntel Doxento, có i łavorava per strasformar l'aspeto de ła piasa, łe cùpołe łe xé stae alsae co tècneghe de edifegasion bizantine e fatìmide: ste qua łe xé struture de legno recoverte da łastre de pionbo sora łe cùpołe orixenałi più antighe, su łe quałi se cata ła covertura de moxàisi che se varda da drénto. Soło 'ntel XV sècoło, co ła decorasion de ła parte alta de łe fasade, i ga da l'aspeto che el fora de ła baxéłega el ga ancuo; sta qua, anca daspò tuti sti łavori, no ła xé un insieme coerénte e ùnego de tute łe esperiénse de arte che łe ga influensà ea durante i sècołi.

A ła fin i xé stai reałixai el Batistero e ła Capeła de San Doro de Chio (XIV sècoło), la sagrestia (XV) e ła Capeła Zen (XVI). 'Ntel 1617, co ła sistemasion de do altari drénto, se pol dir che ła baxéłega ła sia fata.

Łe figure ciave[canbia | canbia sorxente]

In quanto céxa de Stato, ła baxéłega ła gera gestia dal doxe e miga dal patriarca, chel gavéva ła sóa càtedra 'nte ła céxa de San Piero. El doxe steso el sełieva un clero dogal guidà dal primicerio. Soło dal 1807 San Marco ła xé deventada ufisialmente catedral.

L'aministrasion de ła baxéłega ła gera fidada a un inportante magistradura de ła Repùblica de Venesia, i Procuratori de San Marco, chei gaveva come séde łe Procuratie. Tuti i łavori de edifegasio e de consada i geran manixai dal proto: anca grandi architeti come Jacopo Sansovino e Baldassarre Longhena i ga avùo sta carga. Procuratóri de San Marco e proto i existe ancora ancuo e i svolxe per il patriarcato i stési łavori de na volta.

Fora[canbia | canbia sorxente]

Da fora, divixo in tre desferénti registri — pian soto, terasa, cùpołe — ła preval ła łarghesa, perché 'nte na sità come Venesia, che ła se puxa su un teren sabioxo, i tirava su i edifisi più in larghesa, dal pexo più equiłibrà.

Ła xé infato łonga 76,5 metri e łarga 62,60 (al transeto), mentre ła cùpoła sentral ła xé alta 43 metri (28,15 drénto).

Ła fasada[canbia | canbia sorxente]

Un particołar
Traslasion del corpo de San Marco, XIII sècoło, portal de Sant'Alipio

Ła fasada de màrmaro ła xé del XIII sècoło. Ghe xe stai mési drénto moxaisi, basoriłievi e na granda quantità de material de spogio de ogni tipo. Sta roba ła ga da ła caraterìstega połìcroma, che ła se smisia coi conplesi efeti de ciaroscuro cauxai da łe verture pien de forme e al xógo dei vołumi. Łe dó porte de intrada ai estremi łe xé stae reałixae co tìnpani a arcada inflesa, de ciara ispirasion àraba, forse vosùe anca per recordar Lisandria d'Egito, indove el gera capità el martirio de San Marco.

Łe porte de bronxo łe vien da ténpi desferénti: a sud ła Porta de San Clemente ła xé bizantina e ła xé del'XI sècoło; quea sentral, de produsion inserta, ła xé del XII sècoło; łe porte secondarie łe xé più de daspò e łe xé decorae secondo un gusto per l'antigo. 'Nte ła fasada al lai sud in antico se verxeva ła Porta da Mar, l'intrada cataad visin al Pałaso Dogal e al moło, dal qual se 'ndava drénto Venesia.

Intrà i moxaisi de ła fasada, l'ùnego restà dei orixenałi del doxénto el xé queo sora del primo portal a sanca, el portal de Sant'Alipio, chel raprexénta l'intrada del corpo de San Marco 'nte ła baxéłega come che'l gera eora. I altri, danegiai, i xé stai refati infrà el XVII e'l XIX sècoło mantegnéndo i sogeti orixenałi, che, sénsa considerar el moxaico sora el portal sentral, i ga tuti come sogeto prinsipale el corpo del santo, i mercanti venesiani che, visin Lisandria d'Egito 'ntel 829, i eo ga catà, có el xé rivà in sità e ła depoxision.

Ła łuneta del portal sentral ła xé decorada secondo l'usansa tipegamente osidental ai ténpi romàneghi, co un Giudisio universal, cornixà da tre arcade scolpìe de desferénti dimension, che i conta de na serie de Profeti, de Virtù sacre e siviłi, de Ałegorie dei méxi, dei Mestièri e de altre sene simbòłeghe co anemałi e puti (1215-1245 a ocio). Sti riłievi qua i smisia ełementi orientałi e del romànego padan (come łe òpere de Wiligelmo), ma i xé stai reałixai da maestri del posto.

Da łe arcade inflese del'órdene de sora, decorai in stiłe gòtego fiorìo, łe statue de łe Virtù cardinałi e Virtù teołogałi, quatro santi guerièri e San Marco i vegia su ła sità. 'Ntel'arcada del fenestron sentral, soto San Marco, el Leon ałà el mostra el łibro co łe parołe "Pax tibi Marce Evangelista meus".

Ła quadriga[canbia | canbia sorxente]

Le copie della Quadriga

Infrà łe òpere che łe xé rivae da Costantinopoli, ła più famoxa ła xé quea dei cavałi de bronxo doreto e arxentà, del qual no savémo l'orìxene[1], chei xé stai tolti via dai Venesiani, durante ła quarta crociada dal'Ipòdromo de Costantinopoli, ła cavedal del'Inpero roman d'Oriente e posti sora del portal sentral de ła baxéłega. De łe parece quadrighe che łe decorava i archi trionfałi dei ténpi antighi, sta qua ła xé l'ùnego exénpio che ghe resta al mondo. Daspò el longo restoro scomensà 'ntel 1977, i cavałi de San Marco ancuo i xé serai 'ntel Muxeo de San Marco drénto ła baxéłega, sostituìi su ła balconada da copie.

I cormełi Acritani[canbia | canbia sorxente]

Rivai a Venesia anca sti qua durante i ténpi de łe crociade, posti vanti al lai de sanca de ła baxéłega propio visin a ła Porta de ła Carta, antiga intrada per i archivi de stato de ła Serenìsima, ghe xé dó cormełi che i vien da ła baxéłega de San Polieucto, portai via per nave da San Zuane d'Acri, dal qual salta fora el nome. Ła sóa poxision 'ntel panorama de ła Piaseta, che ła sénbra insensada, ła xé cusì perché ghe gera masa decorasion che i venesiani i gaveva tolto durante łe crociade: a sti qua i cormełi i ghe piaxeva per el só vałor, dónca i xé stai mési in mexo a ła piaseta indove i pol eser visti ben. Łavorai per ben, sti qua i prexénta caraterìsteghe sasànide come pìcołe palme ałae, paóni, ua, fati co ciaresa distributiva e precixion màsima; i raprexénta na de łe prime evidénse che anca decorasion dal'oriente łe gera drio rivar 'ntel arte osidental.

I tetrarchi[canbia | canbia sorxente]

Exquisite-kfind.png Par saverghene de pì, varda ła pajina Monumento ai Tetrarchi.

Òpera che ła podria èser del III sècoło, strasportada a Venesia daspò el sacchegio de Costantinopoli del 1204. Ła figura, in un bloco de pòrfido roso dal'alteza de, a ocio, 130 cm, i "tetrarchi", chei gera i dó cesari e i dó augusti (un cesare e un augusto per ogni parte 'nte ła quae l'inpero roman el xé stà divixo dal'inperador Dioclesian co ła sóa reforma). I istòreghi i xé ancora drio discuter su qual de łe dó tetrarchie ła scultura ła se riferisa.

Na lexenda popołar ła vol invese che sta scultura ła sia quea de quattro ładroni ciapai dal Santo de ła baxéłega méntre i robava el sóo texoro sconto drénto e chei xé stai da eo pierifegai e daspò murai al lai de ła Porta de ła Carta dai venesiani, propio al'àngoło del Texoro.

El nartece[canbia | canbia sorxente]

El nartece, co ła sóa łuxe smorsada, el prepara el vixitator al'atmosfera scura del drénto doreto, come l'Antigo Testamento raprexentà dai moxaisi de ła sofita el prepara al Vanxeło figurà in baxéłega. I sogeti prinsipałi i xé ła Gènexi e intramexi de łe vite de Noè, Abramo, Isepo, Moisè. Ancuo l'intrada ła se conpon de dó anbiénti, in quanto Batistero e Cappeła Zen i xé stai fati seràndoghe el lai sud.

Drénto[canbia | canbia sorxente]

Ła cùpoła
L'iconòstaxi

Ła pianta de ła baxéłega ła xé a cróxe greca co sinque cùpołe che łe se cata al séntro e łóngo i asi de ła cróxe e racordae da arconi (anca prexénti per exénpio 'nte ła céxa dei Santi Apòstołi dei ténpi de Giustinian). Łe navade, tre per braso, łe xé divixe da cołonati chei se incontra verso i sodi cormełi chei rege łe cùpołe; sti qua i no xé reałixai come bloco ùnego de muraùra ma articołai anca łóri come el mòduło prinsipal: quatro suporti ai vèrtexi de un quadrato, setóri de raccordo revoltai e parte sentral co cupołeta.

I muri fora e drento i xé invese sutiłi, per łexierir el pexo del'edifisio sul dełicà terén venesian, e'i sénbra squaxi diaframi téxi intrà cormeło e cormeło, a reger ła ringhiera dei matronei; i no serve miga per reger, ma soło per tanponar. Muri e cormełi i xé conpletamente coverti, 'nte ła parte soto, co łastre de màrmari de più cołóri. El salizo el ga na covertura de màrmaro desegnà co forme geomètreghe e figure de anemałi co łe tècneghe del'opus sectile e del'opus tessellatum. Anca se'l xé sta paréce volte consà, ghe xé ancora trati orixenałi del XII sècoło.

Presbiterio[canbia | canbia sorxente]

Ełeménti de orìxene osidental i xé ła cripta, che ła ferma el suseguitarse de na de łe sinque unità spasiałi, e ła łogasion del'altar, miga al séntro de ła strutura (come 'ntei martyrion bizantini), ma 'nel presbiterio. Per sta roba i brasi i no xé uguałi, ma sul'ase est-ovest i ga ła navada sentral più granda, creando cusì n'ase longitudinal prinsipal chel porta a véder verso l'altar magior, chel covre i resti de San Marco. Indrio l'altar magior, girada verso l'àbside, ła xé mésa ła Pała d'oro, che ła xé parte del Texoro de San Marco.

El grupo de cołone istoriàe chei rege el ciborio sora del'altar magior, łe ga modełi paleocristiani, con ełeménti anca recalcàe, anca se magari canbiai de contesto o de signifegà. Sto revival qua, chei ga vosùo crear, el xé da cołigar a ła vogia de Venesia de tornar ai ténpi de Costantin tołéndose l'eredità del'Imperii christiani daspò che ła gaveva ciapà Costantinopoli. El presbiterio el xé divixo dal resto de ła baxéłega da n'iconòstaxi, ispirada a łe céxe bizantine. Ła xé formada da oto cołone in màrmaro roso brocateło e coronada da n'alto Crocifiso e da statue de Pier Paolo e Jacobello dalle Masegne, caołavoro de ła scultura gòtega (fin XIV sècoło). Dal presbiterio se intra 'nte ła sagrestia e a na cexeta del XV sècoło dedicada a San Tòdaro, indove ghe xé n'Adorasione del Banbin de Zuan Batista Tiepolo.

Transeto a drita[canbia | canbia sorxente]

Al'inisio del transeto a drita, cołigà al Pałaso Dogal, se cata l'anbon de łe rełiquie, da indove el doxe 'pena ełeto el se mostrava ai Venesiani. 'Nte ła navada a sanca i se cata ła capeła de San Clemente e l'altar del Sacramento. Qua ghe xé el cormeło 'ntel qual el corpo di San Marco el xé stà catà, come vien contà 'ntei interesanti moxaisi de ła navada a drita (da indove se intra 'ntei anbiénti del Texoro de San Marco).

Transeto a sanca[canbia | canbia sorxente]

Al'inisio del transeto a sanca ghe xé invese l'anbon dopio per ła łetura de łe Scritture; i segue, 'nte ła navada a drita, ła capeła de San Piero e ła capeła de ła Madona Nicopeia, n'icona bizantina rivada a Venesia daspò ła Quarta Crociada e ogeto de devosion. Sul lai nord ghe xé łe intrade a ła capeła de San Doro de Chio ed a ła capeła Mascoli.

I moxaisi[canbia | canbia sorxente]

Ła Cùpoła de ła Gènexi

Ła decorasion de mosaisi de ła baxéłega ła covre n'arco de ténpo davèro grando, però, forse, ła ga avùo un progeto unitario e coerénte.

I moxaisi più antighi i xé quei del'àbside (Cristo pantocrator, fato de novo però 'ntel XVI sècoło, e figure de santi e apòstołi) e del'intrada (Vangełisti), reałixai a ła fin del'XI sècoło da artisti gresi, sìmiłi ai moxaici, per exénpio, 'ntel domo de Ravena o 'nte ła catedral de San Giusto a Trieste.

I Vangełisti forse i decorava l'intrada sentral de ła baxéłega ancora prima che el nartece el fuse fato. I altri moxaisi i xé stai xontai a partir da ła seconda parte del XII sècoło da artisti venesiani.

Prinsipalmente l'atrio el prexénta Storie del'Antigo testamento e łe tre cùpołe sul'ase longitudinal łe ga apoteóxe divine e cristołòxiche, mentre i sói arconi i prexénta sene dei Vangełi.

Ła Cùpoła de ła Pentecoste ła xé stada reałixada prima de ła fin del XII sècoło, forse riproduxéndo łe miniature bizantine de un manoscritto de ła corte bizantina. Ła cùpoła sentral ła xé dita de ła Sénsa, mentre quea sora l'altar magior del'Emanuèl, e łe xé stae decorae daspò quea de ła Pentecoste.

Daspò i se ga mési a far ła Cupołeta de ła Gènexi del'atrio (1220-1240, a ocio), seguéndo in maniera fedełe łe iłustrasion de ła Bibbia Cotton (altra òpera d'ispirasion paleocristiana).

El transeto nord, reałixà daspò, el ga ła cùpoła dedicada a San Zuane Vangełista e Storie de ła Vèrxene 'ntei arconi. Queo sud el prexénta ła cùpoła de San Lunardo (con altri santi) e, sora ła navada a drita, Fati de ła vita de San Marco. In ste òpere qua e in quee del steso ténpo de ła tribuna i artisti venediani i ghe ga méso sénpre magióri ełementi osidentałi, vegnùi fora dal'arte romànica e gòtica.

Più tardi i xé stai fati i moxaisi de łe cupołete de Iosepo e de Moisè, 'ntel lai nord del'atrio, forse 'nte ła seconda parte del XIII sècoło, indove se prova efeti maravegióxi co na redusion de łe senografie architetòneghe in funsion de ła narasion. Altri notévołi moxaisi i decora el Batistero, ła Capeła Mascoli e ła Capeła de San Doro.

Łe ùltime decorasion muxive łe xé quee de ła Capeła Zen (canton sud del'atrio), indove el gavria łavorà de novo un maestro greco de granda bravura.

Paréci moxaisi rovinai i xé stai fati de novo daspò mantegnéndo i sogeti orixenałi. Qualche carton el xé sta reałixà da Michele Giambono, Paolo Uccello, Andrea del Castagno, Paolo Veronese, da Tintoreto e dal fio Domenico. Tiziano e'l Padovanino i ga invese fato i cartoni per i moxaisi de ła sagrestia.

Coegamenti che va fòra[canbia | canbia sorxente]

Commons

So Commons ghe xè de i file multimediałi so Baxéłega de San Marco

Notasion[canbia | canbia sorxente]

  1. L'òpera, tribuìa a Lisipo, ła vegniva da Delfi, indove ła gera stada posta dai abitanti de Rodi come ex voto per ła łiberasion dal'asedio de Demetrio Poliorcete 'ntel 304 a.C. Ła gera stada łogada 'ntel'Ipòdromo per festixar ła vitoria de Costantin, e ła xé stada portada a Venesia da Enrico Dandolo 'ntel 1204 (cfr. I cavałi de San Marco e i Lithica òrfisi)